خرد جمعی و حق رأی 4/5
حق رأی
مشروعیت یک حکومت از جانب خداوند است. اما مشروعترین حکومتها هم نیاز به مقبولیت دارند. حضرت امیر (ع) میفرماید: «پیامبر (ص) به من فرمود: ای پسر ابوطالب! ولایت امت من بر عهده تو است. پس اگر به سلامت قدرت را به تو سپردند و در مورد زمامداری تو، با خشنودی اتفاق کردند، سرپرستی امورشان را برعهده گیر؛ ولی اگر در مورد تو رأی دیگری ابراز داشتند، آنان را به حال خود رها کن.»پس انتخاب زمامدار نیاز به رأی یا تأیید عموم مردم جامعه دارد.اما دربارهٔ شیوهٔ حکومتداری چطور؟ آیا باید از نظر مردم تبعیّت کرد؟امیرالمؤمنین در اتمام حجت با بعیت کنندگان اینچنین میفرمایند:«وَاعْلَمُوا اَنِّی اِنْ اَجَبْتُکُمْ رَکِبْتُ بِکُمْ مَا اَعْلَمُ وَلَمْ اُصْغِ اِلَی قَوْلِ الْقَائِلِ وَعَتْبِ الْعَاتِب»«بدانید اگر من درخواست شما را پذیرا باشم با شما آنگونه که خود میدانم رفتار خواهم کرد و به حرف ملامتگرها و این و آن گوش نمیدهم.»یعنی اگرچه مردم مختارند که با علی (ع) بیعت کنند، ولی قرار نیست علی (ع) طبق میل آنها حکومت کند.البته حضرت امیر (ع) در خطبهٔ ۲۷ نهج البلاغه پس از گلایه از نامردی یاران چنین میفرمایند:«لا رَأْيَ لِمَنْ لاَيُطَاعُ»«کسی که اطاعت نشود، چارهای ندارد.»یعنی باز هم خواست مردم مهم است، اگر نخواهند ولو امام بخواهد کاری از پیش نمیرود.خلاصهٔ بحث تا اینجا؛ یک، انتخاب مردم الزاماً صحیحترین انتخاب نیست، دو، هر حکومتی نیاز به مقبولیت دارد و مردم حق انتخاب دارند، و سه، دربارهٔ شیوهٔ حکومت کردن، حاکم مختار است، اگرچه ناچار به همراه کردن مردم است.منظور از همراهی و خواست مردم نیز تودهٔ تأثیرگذار مردم است.
ما مباحث مربوط به حق رأی مردم در باب انتخاب زمامدار و تعیین روش حکومت را به صورت کلی بررسی کردیم ولی در جزئیات سؤالات اساسی بسیاری باقی میماند، که فقط به طرح برخی از این سؤالات بسنده مینماییم؛۱-آیا رأی نخبگان بر عوام ارجحیت دارد؟ (مثل بیعت سقیفه که مهاجر و انصار برای کل امت تصمیم گرفتند)۲-آیا حق رأی را میتوان با حق مالکیت از بیت المال (سهم از بیت المال) مقایسه کرد و بدین صورت سهم همه را یکسان فرض نمود؟ (طبق سنت امیرالمومنین)۳-آیا زنان حق رأی یکسانی با مردان دارند؟۴-آیا حق رأی مسلمان با غیرمسلمانِ تحتِ حاکمیتِ اسلام یکسان است؟۵-تبعیت از رأی مردم تا کجا جایز است؟۶-آیا اکثریت حق دارند برای همه تصمیم بگیرند؟۷-اگر اقلیت و اکثریت به هم نزدیک و غیرقابل تفکیک بودند چه باید کرد؟۸-آیا کودکان حق رأی دارند؟ و اگر خیر، سن رای دهی بر چه اساس مشخص میشود؟۹-مدت اعتبار بیعت یا رأی مردم چقدر است؟۱۰-مردم چگونه میتوانند بیعت و رأی خود را پس بگیرند؟و بسیاری سوال دیگر که از چارچوب این بحث خارج است.
ادامه دارد...
حق رأی
مشروعیت یک حکومت از جانب خداوند است. اما مشروعترین حکومتها هم نیاز به مقبولیت دارند. حضرت امیر (ع) میفرماید: «پیامبر (ص) به من فرمود: ای پسر ابوطالب! ولایت امت من بر عهده تو است. پس اگر به سلامت قدرت را به تو سپردند و در مورد زمامداری تو، با خشنودی اتفاق کردند، سرپرستی امورشان را برعهده گیر؛ ولی اگر در مورد تو رأی دیگری ابراز داشتند، آنان را به حال خود رها کن.»پس انتخاب زمامدار نیاز به رأی یا تأیید عموم مردم جامعه دارد.اما دربارهٔ شیوهٔ حکومتداری چطور؟ آیا باید از نظر مردم تبعیّت کرد؟امیرالمؤمنین در اتمام حجت با بعیت کنندگان اینچنین میفرمایند:«وَاعْلَمُوا اَنِّی اِنْ اَجَبْتُکُمْ رَکِبْتُ بِکُمْ مَا اَعْلَمُ وَلَمْ اُصْغِ اِلَی قَوْلِ الْقَائِلِ وَعَتْبِ الْعَاتِب»«بدانید اگر من درخواست شما را پذیرا باشم با شما آنگونه که خود میدانم رفتار خواهم کرد و به حرف ملامتگرها و این و آن گوش نمیدهم.»یعنی اگرچه مردم مختارند که با علی (ع) بیعت کنند، ولی قرار نیست علی (ع) طبق میل آنها حکومت کند.البته حضرت امیر (ع) در خطبهٔ ۲۷ نهج البلاغه پس از گلایه از نامردی یاران چنین میفرمایند:«لا رَأْيَ لِمَنْ لاَيُطَاعُ»«کسی که اطاعت نشود، چارهای ندارد.»یعنی باز هم خواست مردم مهم است، اگر نخواهند ولو امام بخواهد کاری از پیش نمیرود.خلاصهٔ بحث تا اینجا؛ یک، انتخاب مردم الزاماً صحیحترین انتخاب نیست، دو، هر حکومتی نیاز به مقبولیت دارد و مردم حق انتخاب دارند، و سه، دربارهٔ شیوهٔ حکومت کردن، حاکم مختار است، اگرچه ناچار به همراه کردن مردم است.منظور از همراهی و خواست مردم نیز تودهٔ تأثیرگذار مردم است.
ما مباحث مربوط به حق رأی مردم در باب انتخاب زمامدار و تعیین روش حکومت را به صورت کلی بررسی کردیم ولی در جزئیات سؤالات اساسی بسیاری باقی میماند، که فقط به طرح برخی از این سؤالات بسنده مینماییم؛۱-آیا رأی نخبگان بر عوام ارجحیت دارد؟ (مثل بیعت سقیفه که مهاجر و انصار برای کل امت تصمیم گرفتند)۲-آیا حق رأی را میتوان با حق مالکیت از بیت المال (سهم از بیت المال) مقایسه کرد و بدین صورت سهم همه را یکسان فرض نمود؟ (طبق سنت امیرالمومنین)۳-آیا زنان حق رأی یکسانی با مردان دارند؟۴-آیا حق رأی مسلمان با غیرمسلمانِ تحتِ حاکمیتِ اسلام یکسان است؟۵-تبعیت از رأی مردم تا کجا جایز است؟۶-آیا اکثریت حق دارند برای همه تصمیم بگیرند؟۷-اگر اقلیت و اکثریت به هم نزدیک و غیرقابل تفکیک بودند چه باید کرد؟۸-آیا کودکان حق رأی دارند؟ و اگر خیر، سن رای دهی بر چه اساس مشخص میشود؟۹-مدت اعتبار بیعت یا رأی مردم چقدر است؟۱۰-مردم چگونه میتوانند بیعت و رأی خود را پس بگیرند؟و بسیاری سوال دیگر که از چارچوب این بحث خارج است.
ادامه دارد...
۱۴:۵۸