م
معراج علوی صفحه ی :
... هستند هم ولایت مولا می باشد، و الحمدلله این حدیث از امام صادق مُهر تأییدی شد بر تمام آنچه از ابتدای این شرح آوردیم البته این حدیث شریف که کلمة کلیدی«ّبِر »در آن آمده است ما رامتوجه مطلبی ظریف و شیرین می نماید و آن اینکه گویی مولایمان حضرت امام صادق علیه السلام خواستهاند ما را متذکر این حقیقت شیرین شوند که ما درست مانند فرزندان این أب و أم حقیقی هستیم. و لذا باید مراقب باشیم که دائم در حال«ّبِر » و نیکی به ایشان به سر ببریمو لذا شایسته است که خوب تعقل کنیم و روشِهای برّ به این أب و أم را دریابیم. و به راستی مگر ایشان خود فرمودهاند که ما پدران این اّمتیم. 146 و نیز مگر ما را بعد از ُخودشان یتیمان حقیقی این اّمت معرفی ننموده.اند147 پس حقیقتا لازم و شایسته است.... 146 - آن چه در این مورد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : نقل شده است چنین استأَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّة ؛ من و علی علیه السلام دو پدر این امت هستیم ( بحارالأنوار 16 95 باب6)/ در روایات وارد شده است که انسان داراي دو نوع پدر است ؛ یكی پدري که منشا تولد وپیدایش انسان است و دیگري پدر روحانی و معنوي که عهده دار تربیت و کمال روحی و معنوي او است . بر این اساس می توان گفت همه معصومین علیهم السلام هم به لحاظ نقش تربیت معنوي و روحانی و هدایت و ارشاد امت و هم به دلیل ولایت تكوینی که در خلقت ما داشته اند حق پدري بر گردن امت دارند.147 - :امام حسن عسكري(ع) درباره معنی ظاهري و باطنی یتیم، فرمودند« رسول خدا (ص) درباره ایتام فرمودند: خداوند سفارش فرمود که مردم به ایتام کمک کنند؛ زیرا آنها به پدران خود دسترسی ندارند » سپس امام فرمود: «ْأَشَدِّ مِنْ یتْم الیتِیمه الُّذِي انْقَطَعَ عَن ِأُمِّهِ وَ أَبیهِ یتْمُ یتِیمٍ انْقَطَعَ عَنْ إمَامِهِ وَ لَا یقْدِرُ عَلَی الْوُصُوله إلَیهِ وَ لَا یدْري کیفَ حُكمُهُ فیمَا یبْتَلَی بهِ مِنْ شَرَائِع دِینِه.( مستدرک الوسائل، ج17 ، ص317) شدیدترین یتیم، از کسانی که از پدر و مادر یتیم شده اند، یتیمی است که از امامش منقطع گردیده و توان دسترسی به او را ندارد و نمی داند تكلیف و وظیفه اش در حوادث و رویدادها و امور جاري چیست. آگاه باشید هر کس از شیعیان ما که عالم به علوم ما باشد و در پی ارشاد افراد جاهل به شریعت و دستورا ت ما که از ما وامانده و از مشاهده و دیدار ما محروم است، برآید و شریعت ما را به او تعلیم دهد، همانا چنین کسی با ما در جایگاه هاي بلند بهشت است»معراج علوی صفحه ی :
... که دائم در حال برّ به این والدین حقیقی خود باشیم و به راستی که بهترین مصداق ّبر نسبت به چنین والدینی این است که با جهد براین رسیدن به مقام ایشان باعث فخر و مباهات و زینت ایشان بوده و دائم در حال رعایت خط دین و ولایت ایشان و نیز در حال مراقبت و صیانت نفس خود باشیم در همین رابطه:به تعریف استاد غفاری از واژۀ برّ در کتاب مکارم الخالق توجه نمایید «ّدر برابر عاق والدین، برّ به والدین قرار گرفته. برّ به والدین، نقطه مقابل عاق به والدین است؛ فرزندی که درخط برّ به والدین یا خویشاوندان است، فرزندی است که دائم در خط حسن خدمت و خوش رفتاری نسبت به پدر و مادر و خویشاوندان خود می باشد همه جا می کوشد که از شجره آن ها و وابسته به آن ها باشد. آن ها را از خود به حساب آورد و خود را از آن ها بشناسد. دائم در خط زیارت و دید و بازدید و پرسش احوال آن ها بوده، که اگر در آن ها نیازی و حاجتی احساس کند، فوری آن ها را برطرف نموده به حوائج آن ها برسد » البته بدیهی است که این أب و أم حقیقی هیچ نیازی به ما ندارند که ما رفع نماییم لیکن تنها امری که از ما انتظار دارند این است که در خط ولایت ایشان باشیم و در کسب علوم و معارف ایشان جدّ و جهد داشته باشیم چرا ظاهراً شهادت بر ولایت مولا علیه السّلام در اذان و در این حدیث شریف نیامده است؟ نکتهٔ دیگری که باید در انتهای این شرح گنجانده شود پاسخ به سؤالی احتمالی می باشد و آن این است که چرا در این حدیث شریف که از خود مولانا امیرالمؤمنین علیه السّلام است، خود مولا به ذکر.. اشهد ان علیاً ولی الله... اشاره نفرموده اند، مگر این ذکر جزو اذان و اقامه نیست؟بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِالْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ
لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ
اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ يا خُزّانَ عِلْمِ اللهِ
سلام و سلامتی بر شما همراهانِ مدینه فاضله
دعای مطالعه:اللّٰهُمَّ أَخْرِجْنِي مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ،
خدایا، مرا بیرون آور از تاریکیهای وهم،
وَأَكرِمْنِي بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامیام بدار،
اللّٰهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا أَبْوابَ رَحْمَتِكَ،
خدایا درهای رحمتت را به روی ما بگشا
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ،
و خزانههای علومت را بر ما باز کن،
بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.
به مهربانیات ای مهربانترین مهربانان.
معراج علویصفحه ۱۲۳
در کتاب«السلافة فی امر الخلافة » آمده
شهادت سوم یعنی شهادت بر ولایت مولا علیه السلام را اضافه نمود و همین موجب شد کهمردی به نزد پیامبر شکایت ببرد، ولی پیامبر اکرم صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم فرمودند :«نیكو سخنی را شنیدي.»
همچنین در این کتاب آمده است که پس از واقعه ی غدیر اباذر غفّاری در اذان خود بعداز شهادتین به ولایت امیر مؤمنان علی علیه السّلام شهادت داد،
جمعی از منافقین این را نپسندیدند و آن چه را دیده بودند، به عنوان اعتراض بر پیامبر صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم عرضه کردند.
پیامبر صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم : فرمود« اما وعیتم خطبتی یوم الغدیر لعلی بالولایه،
پس چه بود معنای خطبه طولانی من که در آن صحرا و گرمای شدید برای شما ِّخواندم آیا معنای آن غیر از این بود که علی امیرالمؤمنین ولی خداست؟ »
سپس فرمود: «مگر نشنیده اید که من گفتم آسمان سایه نیافکنده و زمین در خود جاینداده، کسی را که راستگوتر از ابوذر باشد.» ۱۴۸
روایات فراوان در خصوص ثواب ذکر گواهی به ولایت امام علی علیه السّلام- اشهد انعلی ولی الله بعد از شهادت به وحدانیّت خداوند و نبوّت پیامبر اسلام َصَلّی الله عَلیه وآله وَ سَلّم آمده که در اینجا به ذکر چند نمونه از آن بسنده می شود:
امام صادق علیه السّلام می فرماید «خداوند تعالی بعد از خلقت آسمان ها و زمین امر
فرمود که منادی به این سه شهادت ندا دهد.»۱۴۹
همچنین آن حضرت در سخنی فرموده است « ... هنگامی که خداوند عرش، کرسی ورا آفرید بر آنها نوشت لَا إلله إلُّا اللُّهُ، محمّد رَسُولُ اللُّهِ، عَلِیٍّ امیرالمؤمنین ...
پس148 - مراغی مصري، شیخ عبدالل، السالفة فی امر الخالفة، ص32 و33 ، نسخه خطی؛ مراغی از علماي اهل سنت که در قرن هفتم می زیسته است، کتاب ایشان از جمله کتاب هاي خطی است که درکتاب خانه ظاهریه دمشق موجود می باشد.
149 - کلینى، محمد بن یعقوب، الكافی، محقق و مصحح: غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، ج1 ، ص441 ،، دار الكتب اإلسالمیة، تهران، چاپ چهارم1407 ق؛ شیخ صدوق، األمالی، ص604، ا ،علمى، بیروت،چاپ پنجم1400.ق
در کتاب«السلافة فی امر الخلافة » آمده
شهادت سوم یعنی شهادت بر ولایت مولا علیه السلام را اضافه نمود و همین موجب شد کهمردی به نزد پیامبر شکایت ببرد، ولی پیامبر اکرم صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم فرمودند :«نیكو سخنی را شنیدي.»
همچنین در این کتاب آمده است که پس از واقعه ی غدیر اباذر غفّاری در اذان خود بعداز شهادتین به ولایت امیر مؤمنان علی علیه السّلام شهادت داد،
جمعی از منافقین این را نپسندیدند و آن چه را دیده بودند، به عنوان اعتراض بر پیامبر صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم عرضه کردند.
پیامبر صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم : فرمود« اما وعیتم خطبتی یوم الغدیر لعلی بالولایه،
پس چه بود معنای خطبه طولانی من که در آن صحرا و گرمای شدید برای شما ِّخواندم آیا معنای آن غیر از این بود که علی امیرالمؤمنین ولی خداست؟ »
سپس فرمود: «مگر نشنیده اید که من گفتم آسمان سایه نیافکنده و زمین در خود جاینداده، کسی را که راستگوتر از ابوذر باشد.» ۱۴۸
روایات فراوان در خصوص ثواب ذکر گواهی به ولایت امام علی علیه السّلام- اشهد انعلی ولی الله بعد از شهادت به وحدانیّت خداوند و نبوّت پیامبر اسلام َصَلّی الله عَلیه وآله وَ سَلّم آمده که در اینجا به ذکر چند نمونه از آن بسنده می شود:
امام صادق علیه السّلام می فرماید «خداوند تعالی بعد از خلقت آسمان ها و زمین امر
فرمود که منادی به این سه شهادت ندا دهد.»۱۴۹
همچنین آن حضرت در سخنی فرموده است « ... هنگامی که خداوند عرش، کرسی ورا آفرید بر آنها نوشت لَا إلله إلُّا اللُّهُ، محمّد رَسُولُ اللُّهِ، عَلِیٍّ امیرالمؤمنین ...
پس
148 - مراغی مصري، شیخ عبدالل، السالفة فی امر الخالفة، ص32 و33 ، نسخه خطی؛ مراغی از علماي اهل سنت که در قرن هفتم می زیسته است، کتاب ایشان از جمله کتاب هاي خطی است که درکتاب خانه ظاهریه دمشق موجود می باشد.149 - کلینى، محمد بن یعقوب، الكافی، محقق و مصحح: غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، ج1 ، ص441 ،، دار الكتب اإلسالمیة، تهران، چاپ چهارم1407 ق؛ شیخ صدوق، األمالی، ص604، ا ،علمى، بیروت،چاپ پنجم1400.ق
معراج علویصفحه ۱۲۴
هرگاه یکى از شما بندگان بگوید: لا اله الا اللُّه محمّد رسول اللُّه، بعد از آن باید کهبگوید عَلِیٌّ امیرالمؤمنین .»۱۵۰
*از دسته ای روایات نبوی نیز استفاده می شود که: گواهی به ولایت امام علی علیهالسّلام پس از شهادت به وحدانیّت و یکتایی خداوند و نبوّت محمّد مصطفی صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم در اذان جایز است و در نزد خدا محبوبیّت دارد؛ چنان که ابن عباس نقل می کند از پیامبر اکرم صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم که آن حضرت فرمود « سوگند به خداوندى که مرا به پیامبرى مبعوث کرده؛ عرش، کرسى، افلاک، آسمان ها و زمینمستقر نشده اند، مگر اینکه در آنها نوشته شده لا اله الا اللُّه، محمّد رسول اللُّه، علىامیرالمؤمنین.»۱۵۱
به هر حال، از آنجا که اذان عبادت است، و این احتمال وجود دارد که شهادت بر ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام جزو آن نباشد، بیشتر فقهای شیعه آن را جزو اذاننمی دانند و می گویند که آن را به قصد قربت یا تبرّک به جا آورند، نه به قصد جزئیت ۱۵۳
نهایت شبهه ای که امکان طرح آن در این جا وجود دارد آن است که شاید گفتن آن بدعت باشد، اما با در نظر گرفتن این نکته که در معنای بدعت آورده اند « وارد کردن عقیده یا عملى در حوزۀ دین بدون استناد به منابع پذیرفته شده در استنباط احکام همچون قرآن و سنّت معصومان علیهم السلام و از بد عت به تشریع در دین نیز تعبیر
150 - طبرسى، احمد بن على، اإلحتجاج على أهل اللجاج، محقق و مصحح: خرسان، محمد باقر، ج1 ،ص158 ،، نشر مرتضى، مشهد، چاپ اول1403.ق
151 - بحاراالنوار، ج27 ، ص8 ؛ شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، الجواهر السنیة فی األحادیث القدسیة(کلیات حدی ث قدسى)، ص587 ،، انتشارات دهقان، تهران، چاپ سوم1380.ش
152 - :هر چند گروهی از فقها آن را جزو اذان دانسته و گفتن آن را مستحب می دانند؛ ر.کبحاراالنوار، ج81 ، ص111 ؛ حسینی شیرازى، سید محمد، من فقه الزهراء علیها السالم، ج3 ، ص144 ،رشید، قم، چاپ اول1428ق؛ بح رانى، محمد سند، الشهادة الثالثة، مقرر: شكري بغدادى، على، ص43 – 46.، بی نا، بی جا، بی تا153 - ر.ک: امام خمینی، توضیح المسائل (محشّى)، ج 1 ، ص519 ، م919 ،، دفتر انتشارات اسالمی،قم، چاپ هشتم1424.ق
هرگاه یکى از شما بندگان بگوید: لا اله الا اللُّه محمّد رسول اللُّه، بعد از آن باید کهبگوید عَلِیٌّ امیرالمؤمنین .»۱۵۰
*از دسته ای روایات نبوی نیز استفاده می شود که: گواهی به ولایت امام علی علیهالسّلام پس از شهادت به وحدانیّت و یکتایی خداوند و نبوّت محمّد مصطفی صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم در اذان جایز است و در نزد خدا محبوبیّت دارد؛ چنان که ابن عباس نقل می کند از پیامبر اکرم صَلّی الله عَلیه وَ آله وَ سَلّم که آن حضرت فرمود « سوگند به خداوندى که مرا به پیامبرى مبعوث کرده؛ عرش، کرسى، افلاک، آسمان ها و زمینمستقر نشده اند، مگر اینکه در آنها نوشته شده لا اله الا اللُّه، محمّد رسول اللُّه، علىامیرالمؤمنین.»۱۵۱
به هر حال، از آنجا که اذان عبادت است، و این احتمال وجود دارد که شهادت بر ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام جزو آن نباشد، بیشتر فقهای شیعه آن را جزو اذاننمی دانند و می گویند که آن را به قصد قربت یا تبرّک به جا آورند، نه به قصد جزئیت ۱۵۳
نهایت شبهه ای که امکان طرح آن در این جا وجود دارد آن است که شاید گفتن آن بدعت باشد، اما با در نظر گرفتن این نکته که در معنای بدعت آورده اند « وارد کردن عقیده یا عملى در حوزۀ دین بدون استناد به منابع پذیرفته شده در استنباط احکام همچون قرآن و سنّت معصومان علیهم السلام و از بد عت به تشریع در دین نیز تعبیر
150 - طبرسى، احمد بن على، اإلحتجاج على أهل اللجاج، محقق و مصحح: خرسان، محمد باقر، ج1 ،ص158 ،، نشر مرتضى، مشهد، چاپ اول1403.ق151 - بحاراالنوار، ج27 ، ص8 ؛ شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، الجواهر السنیة فی األحادیث القدسیة(کلیات حدی ث قدسى)، ص587 ،، انتشارات دهقان، تهران، چاپ سوم1380.ش
152 - :هر چند گروهی از فقها آن را جزو اذان دانسته و گفتن آن را مستحب می دانند؛ ر.کبحاراالنوار، ج81 ، ص111 ؛ حسینی شیرازى، سید محمد، من فقه الزهراء علیها السالم، ج3 ، ص144 ،رشید، قم، چاپ اول1428ق؛ بح رانى، محمد سند، الشهادة الثالثة، مقرر: شكري بغدادى، على، ص43 – 46.، بی نا، بی جا، بی تا153 - ر.ک: امام خمینی، توضیح المسائل (محشّى)، ج 1 ، ص519 ، م919 ،، دفتر انتشارات اسالمی،قم، چاپ هشتم1424.ق
۱