بله | کانال یادداشت های مهدی افراز

۱۸ آبان ۱۴۰۴

چرا رویداد شب ایران، جلوه ای از تکوین نظریه هویت ملی ایرانیان بود؟

مهدی افراز / بخش اول

ملی گرائی نیروی عینیت یافته یک مجموعه انسانی تحت یک حاکمیت و قانون واحد است و این یگانگی موجب می شود تا افراد منافع فردی و شخصی را در قبال مصالح مشترک نادیده بگیرند. مفاهیمی چون اراده ملی، اعتماد به نفس ملی، عزت ملی، غرور ملی و منافع ملی همگی در بستر همین معنای جدید از ملی گرائی مرتکز هستند.

از آغازین روزهای انقلاب اسلامی نحوه موضع گیری رهبران انقلاب و انقلابیون در قبال مسئله ملی گرائی و مفاهیم پیرامون آن، همواره از موضوعات مورد مناقشه بوده است. انقلاب اسلامی در تعامل با سابقه تاریخی ایران، چهار دوره متفاوت را طی نموده است:
دوره تحذیر (از ابتدای انقلاب تا ابتدای دوران دفاع مقدس)دوره تأیید (دوران دفاع مقدس)دوره تلفیق (از قبول قطعنامه ۵۹۸ تا ابتدای دهه ۸۰)دوره تکوین (از دهه ۸۰ تا کنون)

دوره تحذیردر این دوره به صورت غیر قابل انکاری طرد از گرایشات ملی، در ادبیات راهبران فکری - سیاسی انقلاب جریان دارد. به طور کلی به جهت فضای موجود و نحوه دلالت برگرفته از گفتمان ناسیونالیسم لیبرال، به صورت اجمالی از گرایش به مقولات متناسب با ملیت برحذر داشته شده است. بدبینی انقلابیون به روندهایی بود که تلاش کرده بودند در زمینه مسائل داخلی و فضای کارشناسی مهمترین مولفه هویتی کشور یعنی اسلام را از آن سلب نموده و در روابط منطقه ای نیز ایران را در چارچوب تنگ ملی قرار داده و در انظار مسلمین نیز قیام و انقلاب مردم ایران را یک برانگیختگی نژادی و ناسیونالیستی و غیر قابل صدور جلوه دهند. برای نمونه شهید باهنر برجستگی اسطوره های باستانی را سیاست استعماری ترسیم می کند و جریان انقلاب را از گرایش بدان برحذر می دارد:" دین داران انقلاب اعتقاد داشتند که شاه و غرب در یک برنامه حساب شده سعی داشتند با علم کردن مسئله ملی گرائی و کشف اسطوره های ملی گذشته و تحقیقات فرهنگی از فرهنگ باستان ما و کشورهای اسلامی دیگر در واقع به نوعی آن را در برابر فرهنگ و مکتب فکری اسلامی قرار دهند و از این طریق کارایی و اثرگذاری انقلابی و ضد استعماری اندیشه اسلامی را به کنار بزنند. مباحثی مانند عرب و عجم و ملی گرایی ایرانی، زاییده این رویکردها بوده است. این سیاست ها در نزد ملتی که با آهنگ عظیم و وسع همگانی خود توانست با محور اسلام طومار رژیم ستم شاهی را در هم بپیچد، جز خاطرات تلخی از ملی گرائی بر جای نگذاشت."

دوره تأییدمفاهیم مرتبط با ملیّت در گفتمان انقلاب در مسیر تطور خود در دوران دفاع مقدس دچار تحولات شگرفی شد. دوران جنگ تحمیلی نقطه اوج خصومت های هویتی دیگران بر ضد موجودیت ایران شد. در این شرایط و به صورت طبیعی، توانمندی های ملی و داشته های هویتی کارآمدی های خود را در حراست از انقلاب اسلامی آشکار ساخت. به دلیل مجموعه معرفت هایی که در اثر این نبرد مقدس و تبعات آن حاصل شد، بدبینی اجمالی نسبت به مسئله ملیت وارد مرحله ای از هم گرائی میان هویت انقلابی و هویت ملی گردید. یکی از نتایج معرفتی دوران دفاع مقدس برای همه ایرانیان و به خصوص اندیشمندان صحنه انقلاب این بود که در مواجهه با مقوله ملیت باید وارد برخورد تفصیلی تری شد و در یک دسته بندی جدید مقدوراتی از احساسات ملی و تمایلات سرزمینی که با مقاصد و اهداف اسلامی منافاتی ندارد و سر از برخوردهای متعصبانه در برتری جویی های نژادی درنیاورد را مورد تأیید قرار داد، لذا می توان این دوره را که از شروع جنگ آغاز و تا پذیرش قطعنامه به اوج خود رسید را دوران تأیید مقوله ملیت قلمداد نمود.

@afrazmahdi

۲۱:۳۸

چرا رویداد شب ایران، جلوه ای از تکوین نظریه هویت ملی ایرانیان بود؟ بخش دوم

دوره تلفیقجمهوری اسلامی پس از گذار از دهه شصت و قبول قطعنامه ۵۹۸، با درکی مبتنی بر تجربیات سال های پس از انقلاب، سعی نمود دیدگاه هایی را در راستای تجمیع هویت ملّی و هویت اسلامی – امتی ارائه دهد. تأمین منافع و اولویت های ملی از یک سو و آرمان صدور انقلاب و کمک به تشکیل امت واحده اسلامی از سوی دیگر، القاکننده تزاحماتی در عرصه سیاسی انقلاب بود. در این سال ها دیدگاهی که برپایه فهمی واقع گرایانه از صحنه جهان اسلام، در پی ترسیم راهبردی عمل گرایانه برای دستیابی به یک ایدئولوژی پایه در زمینه جمع بین امت گرائی و ملت گرائی بود، نظریه قبه الاسلام است. این دیدگاه به دنبال ایجاد تصویری برای حصول توافق میان منافع ملی و مصالح امت اسلامی بود، مطابق آن ایران به عنوان چراغی درخشان برای نجات همه ملت های اسلامی و قله ای برجسته برای راهنمایی مسلمین به سمت اهداف عالیه توحیدی فارغ از تعلقات نژادی، سرزمینی و ملی معرفی می شود. متن زیر انعکاسی از این رویکرد از منظر رهبر انقلاب در ابتدای دهه ۷۰ است."در دل یکایک شما جوانان مؤمن و پاکیزه، بغض دشمنان اسلام و عشق به ارزشهای اسلامی و میهن بزرگ اسلامی و برادران اسلامی و آرزوهای اسلامی موج میزند. ما مسلمانیم و ایرانی. مسلمانی ما با ایرانی بودن ما در تضاد نیست. امروز قبةالاسلام و پایگاه افکار بلند الهی و ارزشهای اسلامی، همین میهن خونین و قهرمانی است که سالهای متمادی جوانان نیروهای مسلح و یکایک آحاد این مردم در سلک بسیج پُرافتخار مردمی، از آن دفاع کردند."

دوره تکوینبا بررسی ادبیات و سیره راهبردی آیت الله خامنه ای از ابتدای دهه هشتاد تا کنون با ایده ای مواجه هستیم که نه در صدد تأیید گزینشی عناصر هویت ملی و نه در تلاش برای تلفیق راهبردی آن با هویت اسلامی بلکه قائل است هویت ملی ایرانیان هویتی تکوین یافته از هویت اسلامی و یگانه با اوست، ملیت ما به معنای سابقه تاریخی کهن ماست و به جهت استعدادهای موجود در آن در حین مواجهه با جریان اسلامی خود را ملائم با آن یافته و با تمام وجود آن را پذیرفته است، پدیده انقلاب اسلامی نیز ولیده همین هویت فرهنگی ایرانیان است. با این توصیف بزرگترین سرمایه ای که امروز در اختیار جریان انقلاب اسلامی قرار گرفته است همین هویت ملی ایرانی است و بایست حفظ، بازسازی و شکوفائی آن محور تمامی تحولات قرار گیرد و منفعت ملی نیز امری است که بتواند این هویت را تقویت نماید. با این طرح از بنیان تعارض و تهافت میان ملیت و اسلامیت یا ملی گرائی و انقلابی گری مضمحل خواهد شد و ملی گرائی به معنای اهتمام و اهتزاز به پیشینه تاریخی و باستانی ایران بخشی از شاکله هویت انقلاب اسلامی خواهد بود. "هویت ملی هم که می گوییم، ملیت در مقابل دین نیست، بلکه هویت ملی هر ملت، مجموعه ی فرهنگها و باورها و خواستها و آرزوها و رفتارهای اوست. یک ملت مذهبی، یک ملت موحد، یک ملت مؤمن و یک ملت معتقد به پاکان درگاه الهی و اهل بیت پیغمبر است؛ این جزو فرهنگ و هویتشان است؛ هویت ملی که می گوییم، شامل همه ی اینها هست؛ اینها را حفظ کنیم."

رویداد "شب ایرانی "که شب گذشته و با شعار "مقابل ایران دوباره زانو می‌زنید" و به مناسبت رونمایی از مجسمه «زانو زنندگان برابر ایران» به‌ عنوان نمادی از تداوم منطق ایستادگی در هویت تاریخی ملت ایران برگزار شد، جلوه ای اجتماعی از تکوین نظریه هویت ملّی ایرانیان و امتزاج کامل هویت باستانی موحدّانه ما با هویت اسلامی – شیعی در قرون اخیر می باشد. در این رخداد که بر بازسازی تجسّمی صحنه‌ای تاریخی از زانو زدن والرین امپراتور روم پس از شکست در برابر ایران متمرکز است، به دور از شگردهای مصادره جویانه ای که قدرت های سیاسی برای تصاحب پیشینه تاریخی ملّت ها بکار می بندند با موضعی منصفانه به یادآوری جمعیِ واقعیت های هویت فرهنگی ایران پرداخت و در ضمنِ نشان دادنِ تطور خط پایداری و عزت طلبی ایرانیان در طول تاریخ، بهترین یاری را به بازسازی صحیح گفتمان مقاومت در شرایط امروز ایران رسانید.
@afrazmahdi

۲۱:۳۸

۵ بهمن ۱۴۰۴

با تروریسم مجازیِ شبه هنرمندان چکار کنیم؟

مهدی افراز

تحولات اخیر بار دیگر نشان داد که مواجهه‌های کلی، فاقد نام، و محدود به اطلاعیه‌های مبهم قضایی، نه‌تنها بازدارنده نیستند بلکه عملاً به سلبریتی‌های تهییج‌کننده افکار عمومی امکان می‌دهند با جسارت بیشتر، موج‌های رسانه‌ای بعدی را هماهنگ‌تر و خشن‌تر طراحی کنند. مسئله امروز، صرفاً آزادی بیان یا یک خطای فردی نیست؛ با شبکه‌ای از کنشگران شناخته‌شده مواجه‌ایم که از جایگاه اجتماعی و سرمایه نمادین خود برای دروغ‌پردازی، تهییج هیجانی و مشروعیت‌بخشی به خشونت استفاده می‌کنند. این وضعیت مصداق روشن «تروریسم مجازی» است و نیازمند پاسخ متناسب حقوقی، رسانه‌ای و اجتماعی است.

هسته این پاسخ باید فعال‌سازی هدفمند شکایت خصوصی باشد. برخلاف پرونده‌های صرفاً حاکمیتی، شکایت خصوصی امکان شکل‌گیری روایت مردمی، مطالبه اجتماعی و بازدارندگی پایدار را فراهم می‌کند. قوه قضاییه باید به‌صورت رسمی اعلام کند که تمامی خسارت‌دیدگان—از خانواده‌های شهدا و مجروحان گرفته تا آسیب‌دیدگان امنیتی، روانی، اقتصادی و حتی تربیتی—حق دارند علیه همه افراد مؤثر مستقیم و غیرمستقیم در شکل‌گیری این وضعیت، دادخواست جبران خسارت مادی و معنوی تنظیم کنند. این سیاست باید تسهیل‌گرانه، سریع و شفاف اجرا شود تا هزینه اجتماعی و حقوقی تهییج‌گری به‌صورت واقعی بر عاملان تحمیل گردد.

اما شکایت خصوصی، به‌تنهایی کافی نیست. شکایت خصوصی باید همراه با پیوست رسانه‌ای و کارشناسی طراحی و اجرا شود تا اقناع افکار عمومی محقق گردد. در پیوست رسانه‌ای، ضروری است فرآیند رسیدگی، اسامی متهمان، نوع اتهامات و حضور آنان در مرجع قضایی به‌صورت هدفمند و مستمر اطلاع‌رسانی شود. ابهام، سکوت و پرهیز از نام بردن، عملاً به تولید احساس قهرمانی در میان متهمان و هم‌دلان آنان منجر می‌شود. جامعه باید ببیند که تهییج، بی‌هزینه نیست و پاسخ‌گویی علنی دارد.

هم‌زمان، باید یک جریان روایت‌سازی اجتماعی سازمان‌یافته شکل گیرد. ده‌ها روایت کوتاه و بلند، در قالب‌های متنی، ویدیویی و مستند، از زبان خانواده‌های درگیر، نوجوانان، والدین، کانون‌های اصلاحی، و گروه‌های سنی مختلف، باید به‌صورت روزانه در رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی منتشر شود. تمرکز این روایت‌ها باید مصداقی و عینی باشد: اینکه چگونه محتوای اینستاگرامی، کلیپ‌های سلبریتی‌ها و روایت‌های دروغین، تصمیم‌ها، هیجانات و کنش‌های پرهزینه را شکل داده‌اند.

در گام بعد، پیوست کارشناسی نقش کلیدی ایفا می‌کند. روان‌شناسان، مشاوران خانواده، جامعه‌شناسان و اساتید حوزه و دانشگاه باید این تجربه‌های فردی را به سطح تحلیل اجتماعی ارتقا دهند. تصریح شود که این روایت‌ها موارد استثنایی نیستند، بلکه نشانه یک روند رو‌به‌گسترش در لایه‌های مختلف جامعه‌اند؛ روندی که در صورت بی‌پاسخ ماندن، بازتولید خشونت و بی‌ثباتی اجتماعی را در پی خواهد داشت.

بازدارندگی نه با شوک اولیه، بلکه با پیگیری مستمر حقوقی، رسانه‌ای و کارشناسی محقق می‌شود. شاکی خصوصیِ رسانه‌مند، تنها ابزاری است که هم جدیت حاکمیت را نشان می‌دهد و هم مطالبه جامعه را نمایندگی می‌کند. هرگونه عقب‌نشینی یا فروکش زودهنگام، پیام ضعف مخابره می‌کند و میدان را دوباره به طراحان آشوب واگذار خواهد کرد.
@afrazmahdi

۷:۲۸

۲۱ بهمن ۱۴۰۴

چگونه ۲۲ بهمن متفاوتی را خلق کنیم؟

مهدی افراز

بهم ریختن محاسبات محور شرارت کمترین اقدامی است که تعهد انقلابی ما ایجاب می کند در مسیر شکل دهی به آن قدمی برداریم. ۲۲ بهمن امسال آزمایشگاهی است تا مشخص شود ایران پساآشوب در راه خود دچار تردید گشته یا با تنبّه بیشتر به تداوم مسیر مصمم شده است و این فرصتی است که امکان تکرار مجددی برای آن فراهم نیست.

همه اقداماتی که باید در طول سال ها یا ماه های گذشته صورت می گرفت تا در وضعیت مطلوب تری قرار گرفته باشیم امروز در دسترس ما نیست و اکنون یک روز تا برپایی ۴۷ امین جشن بزرگداشت انقلاب فاصله داریم که شاید همین هم برای میلیون ها انسان مومن به نهضت امام، امکان کم و کوتاهی نباشد.

طبیعتا همه می توانند با اندک تأملی ایده هایی را برای پرشورتر کردن اجتماعات چهارشنبه در سراسر کشور به کار بگیرند، اقداماتی چون:
- ۲۴ ساعت پیش رو را همچون شب های منتهی به انتخابات های ریاست جمهوری بدانیم و از طریق تماس و ارتباط با اطرافیانی‌ که می دانیم به هر جهت قصد مشارکت در مراسمات را ندارند، شرایط ویژه امروز ایران را یادآوری کرده و از این فرصت گفتگو بهره گیری کنیم تا انگاره هایی که در یک ماه گذشته خصوصا پیرامون کشته ها، به غلط در اذهان شکل گرفته را ولو برای یک خانواده یا یک نفر تغییر دهیم.
- برای فردا‌شب کاروان های خودرویی و موتوری به عنوان پیش درآمدِ راه‌پیمایی چهارشنبه در گره های مهم شهری به راه بیفتد و ذهن عمومی شهر برای ساعاتی احساس نماید که با رخداد متفاوتی در روز فردا باید مواجه شود.
- نوجوانان با گوشی های خود سراغ پدربزرگ و مادربزرگ های خود بروند و با پرسش "اگر انقلاب نمیشد؟" از هرکدام بخواهند تصویری از وضعیت دوران پهلوی بدهند و با هشتک های خاصی در شبکه های اجتماعی منتشر کنند.
- در اجتماعات چهارشنبه، دالان های متحرک انسانی درست کنیم که یک طرف شهدا و شخصیت های مقدس انقلاب باشند و در طرف دیگر قطاری از شخصیت های دخیل در رسوایی اپستین.
- سهم زیادی از شعارها توسط نوجوانان به تکرار شعارهای نوستالوژیک بهمن ماه ۵۷ اختصاص یابد تا احساس شود نه برای حفظ یک وضعیت توسط نسل اول که برای عبور دادن یا جلو بردن آن آرمان ها حضور پیدا کرده ایم.
- بزرگان و امنای محلات که مورد اعتماد خانواده های کشته شدگان از شهروندان عادی هستند و در این ایام با این خانواده ها در ارتباط بوده اند، از آن ها دعوت کنند تا با حضور خود در اجتماعات مانع بهره گیری تهدیدکنندگان کشور از خون های ریخته شده شوند.
- پس از پایان مراسم صبح چهارشنبه، قرارهای دسته جمعی با عظمت برای حضور بر سر مزار شهدای اخیر و کشته شدگان از شهروندان، گذاشته شود و مقبره این عزیزان گلباران شود.
- خانواده ها فارغ از تدارک شورای هماهنگی تبلیغات یا دستگاه های دیگر برای توزیع پوسترها، احساسات خود نسبت به تهدیدهای اخیر سران سلطه را تبدیل به دست نوشته هایی کرده و حال غیورانه ملّی را با هزاران دل نوشته برای همه ناظران داخلی و خارجی آشکار کنند.
- با هشتک ایران را پس نمیدیم، مجموعه ای از تصاویر و نمادهای استثمار منابع و نفع بری غربی ها در ایران پیش از انقلاب را یادآوری کنیم.
- با کمک هوش مصنوعی، نمودهای فرضی از ایران دوباره اشغال شده توسط آمریکا را برساخت کنیم و مسئولیت اجتماعی عموم را نسبت به لزوم تغییر محاسبات دشمن در شرایط فعلی برانگیزانیم.
- به جای شعارهای کلیشه شده در اجتماعات سال های گذشته، سرودهای کوتاهِ دسته جمعی چند ده نفری در گوشه گوشه مراسم اجرا شود.
- در طول مسیر حلقه های انسانی کوچک به دور نیروهای حافظ امنیت و انتظامی تشکیل شود تا مظلومیت این عزیزان و حمایت اجتماعی از آنان تصویرسازی شود.
و ...
@afrazmahdi

۴:۳۲

۲۸ اسفند ۱۴۰۴

چرا ۲۸ اسفند بزرگتر از ۲۹ اسفند است؟

مهدی افراز

۲۸ اسفندماه ۱۴۰۴ و ۲۹ اسفندماه ۱۳۲۹، هر دو از این جهت که نماد تصمیمی سرنوشت ساز و جسورانه برای آینده ایران و استقلال کشور خصوصاً در حوزه انرژی هستند و همچنین هر دو در لبه‌ی مقطع تغییر نظم جهانی به وقوع پیوستند، با یکدیگر اشتراکات نزدیکی دارند اما به جهات متعددی، رخداد بامداد ۲۸ اسفند بسیار عظیم تر و مبارک تر از ملّی شدن موقتی نفت در مجلس شانزدهم است.

جهت اول: رخداد ۲۸ اسفند و پاسخ راهبردی نیروهای مسلح برای حفظ استقلال کشور در حوزه منابع گازی و نفتی در شرایطی رقم خورد که ابتداً پروژه کودتا با حضور حماسی و ممتد مردم در خیابان های سراسر کشور شکست خورد و متعاقب آن پدیده تاریخی ۲۸ اسفند و اقدام تقابلی، هوشمندانه و جسورانه ایران به وقوع پیوست، امّا در مقطع ۲۹ اسفند، اقدام استقلال طلبانه سیاسیون و احزاب ملی گرا و اسلام گرا، بدون سرمایه اجتماعی کلید خورد و به همین جهت پس از مدت اندکی این حرکت با کودتای ۲۸ مرداد زمین گیر شد.

جهت دوم: درست است که در ملّی شدن نفت با جسارت فدائیان و ترور رزم آرا در برابر استکبار داخلی ایستادگی شد و طرح در مجلس به سرانجام رسید ولی در ۲۸ اسفند با درایت نیروهای مسلح در برابر عصاره استکبار جهانی و منطقه ای ایستادگی گردید و برای حراست از حقوق ملّت ایران، تضمین عملی دریافت شد.

جهت سوم؛ در ماجرای ملی شدن نفت، ابتدا اقدامات حقوقی ایران برای خلاصی از اعطای امتیازات به دولت های خارجی صورت گرفت و سپس کشورهای غربی خرید نفت ایران را تحریم نمودند، که اگر علم به وقوع چنین تحریم گسترده ای می بود سیاسیون جرات پیدا نمی کردند به سمت قطع منافع انگلیسی ها حرکت کنند، اما در ۲۸ اسفند با وجود شرایط تحریمی گسترده ۱۵ ساله و علم به پیامدهای آن، عاقله کشور به چنین واکنش جسورانه ای مبادرت کرد.

جهت چهارم؛ در پی نهضت ملی شدن نفت هیچگاه غربی ها توبیخ نشده و به اشتباه بودن رفتارهای خود اقرار نکردند، به طوریکه حتّی مصدق حاضر شد برای جلب نظر آن ها، کلیه ضرر و زیان شرکت انگلیسی در دوره دو ساله ملی شدن نفت را پرداخت نماید، امّا امروز با اقدام ما در بامداد ۲۸ اسفندماه، رئیس جمهور آمریکا رسماً زبان مکتوب به غلط کردن باز کرده و اینبار ما با آن که خسارت های سنگین زیرساختی و مالی بر متجاوزین تحمیل کرده ایم، خود را نیز در مقام دریافت غرامت قرار داده ایم.

با این مرور، شایسته است بامداد ۲۸ اسفند به عنوان یکی از مهم ترین رخدادهای تاریخ سیاسی ایران در جهان معاصر معنادار شده و در فضای نخبگانی کشور ادبیات پیدا کند و در میان توده های مردم نیز به سمبل عقلانیت و درایت ایرانی برای حراست از استقلال و آزادی ملّی مبدّل گردد، به این ترتیب اگر نخواهیم اسیر کلیشه های تقویمی شویم، ۲۸ اسفند قطعاً مقطع مهمی تر از ۲۹ اسفند بوده و رخدادی است که شبحی از وضعیت ایران آینده در نظم جدید جهان را تصویرسازی می نماید.

@afrazmahdi

۵:۴۹

۶ فروردین