تحلیل مختصری از اجرای سرمشق استاد امیرخانی | اصل سرمشقبر سر لوح او نبشته به زرجور استاد به ز مهر پدرگلستان سعدی » باب هفتم در تأثیر تربیت (*مشاهده نسخ خطی قدیمی*)
ترکیب جالبی هست از این مصرع از گلستان که استاد امیرخانی تحریر فرمودن تحلیل مختصر اجرای سرمشق استاد امیرخانی
همیشه در ابتدای کار به مفاهیم و کلماتی که از نظر معنا و مفهوم دارای ارزشهای خاص هستند مورد توجه استادان خوشنویس قرار میگیرند. حال باید ببینیم امکان کشیدن و ارزش بصری هم دارند یا خیر؟! که در میان ۳کلمه «استاد» و «مهر» و «پدر» کلمه آخر امکان کشیده شدن ندارد. به خاطر تعداد کلمات کم در عبارت، همچنین کوتاهی مصرع تعداد بیشتری کشیده با رعایت موارد گفته شده، اجرا شده است.
قرار گرفتن «جور» در شیب ابتدای سطر کاملاً با منطق ترکیب نستعلیق هماهنگ است. در آغاز سطر معمولاً فضای نزولی وجود دارد و استاد امیرخانی از این شیب برای ایجاد حرکت طبیعی سطر استفاده کردهاند. همتراز شدن الف با واو و ر باعث شده کلمه بیش از حد قد نکشد و وزن بصری ابتدای سطر کنترل شود. حتی عبور مختصر دم الف از کرسی نیز از سختی فرم کاسته و به آن لطافت بخشیده است.
شروع سین از روی الف نیز انتخابی آگاهانه است. این همپوشانی، فضای سفید میان حروف را کاهش داده و انسجام کلمه را بیشتر کرده است. اگر سین از جای بالاتری آغاز میشد، کلمه بازتر، سنگینتر و از تمرکز ترکیب کاسته میشد.
قوس کشیده سین از زیباترین بخشهای این اجراست. انتهای قوس کمی از کف کشیده بالاتر آمده و سپس فرود ملایمی دارد، اما آنقدر پایین نمیآید که سیاهی زیر کشیده را رد کند. در نتیجه، سیاهی زیر کشیده همچنان دیده میشود و کشیده، حجم و قدرت خود را حفظ میکند. همچنین سیاهیِ کفِ کشیده روبروی سیاهی بالای دندانه ت است.
«دالِ استاد» «به» «ز» خرداندام نوشته هستند و «مهر بصورت کشیده» روی آن سوار شده است. این انتخاب باعث کنترل تراکم بخش میانی سطر شده و بدون ایجاد شلوغی، تعادل مناسبی در مرکز ترکیب به وجود آورده و شاخ و برگ مناسبی به سطر داده است.
استفاده از ه متصل به کشیده به جای ه قلبی (ذوصادین) احتمالاً به این دلیل است که کشیدهٔ «مهر» امتداد بصری سطر را حفظ میکند، ریتم حرکت چشم را روانتر میسازد و از ایجاد ازدحام در کنار «استاد» و «پدر» جلوگیری میکند. بنابراین این انتخاب بیشتر در خدمت ترکیب کلی سطر بوده است.
«پدر» در انتهای سطر بیش از حد اوج نگرفته است. به نظر میرسد استاد اوج اصلی را در میانه سطر قرار داده و انتهای سطر را آرامتر نگه داشتهاند تا تعادل کلی ترکیب حفظ شود.
قرینگی وزنی در ترکیب نیز قابل توجه است. ابتدای سطر با «جور» و انتهای سطر با «پدر» هر دو خرداندام و کنترلشده هستند، در حالی که بیشترین تراکم و ارتفاع در میانه سطر شکل گرفته است. این شیوه نوعی تقارن وزنی ایجاد میکند؛ یعنی مرکز سطر نقطه اوج است و دو طرف نقش ایجاد تعادل را بر عهده دارند.
شاخ و برگ سطر همیشه استاد خیام میفرمودن که سطر باید به اندازه کافی شاخ و برگ مناسب داشته باشه که بیشاز حد به کرسی نچسبه، مخصوصاً در چلیپا نویسی و دفتری نویسی. حالا اینجا گمان میکنم با صعود وسط سطر، وجود یک اُ در نیمه ابتدایی سطر و استفاده از ترکیب اَ + ساکن بالای کلمه پدر در بخش پایانی سطر کمک کردهاند که قرینگی سطر را با شاخ و برگ مناسب به اتمام برساند.
اگر دقت بفرمایید نقطه جور از سایر نقطههای زیرِ خط، بالاتر هست. کلاً در ابتدای سطر نقطه کمی بالاتر قرار میگیرد. در انتهای سطر نیز نقاط پایانی با توجه به صعود انتهای سطر، نقطههای آن بخش صعود یافته نیز با خود کلمه بالاتر میرود. سایر نقاط زیرِ خط معمولاً در زیر خط کرسی و در یک راستا دیده میشوند.
مطلب دیگر سر واو در کلمه جور هست میدانیم واو متصل نسبت به واو تنها ظریفتر و کوچکتر از واو تنهاست و در خطهای استاد امیرخانی میبینیم واو خیلی تمام قلم، اجرا نمیشود.
جمعبندی: در این اجرا، استاد امیرخانی بیش از آنکه بر نمایش مفردات تکیه داشته باشند، به ترکیب کلی سطر اندیشیدهاند. کلمات مهم مفهومی مثل «استاد» و «مهر» را بهصورت کشیده اجرا کردهاند. بسیاری از انتخابها، مانند همتراز شدن خرداندامها و شیب ملایمشان در ابتدای سطر جهت ساختن بستر مناسب برای کشیده، کنترل فرود سین، استفاده از ه متصل و پایین نگه داشتن «پدر»، همگی در راستای ایجاد تعادل سیاهی و سفیدی، ریتم حرکت و انسجام بصری سطر قابل تحلیل هستند.ارادتمند حامدمشفق@hamedmoshfegh@amirkhani_khat
ترکیب جالبی هست از این مصرع از گلستان که استاد امیرخانی تحریر فرمودن تحلیل مختصر اجرای سرمشق استاد امیرخانی همیشه در ابتدای کار به مفاهیم و کلماتی که از نظر معنا و مفهوم دارای ارزشهای خاص هستند مورد توجه استادان خوشنویس قرار میگیرند. حال باید ببینیم امکان کشیدن و ارزش بصری هم دارند یا خیر؟! که در میان ۳کلمه «استاد» و «مهر» و «پدر» کلمه آخر امکان کشیده شدن ندارد. به خاطر تعداد کلمات کم در عبارت، همچنین کوتاهی مصرع تعداد بیشتری کشیده با رعایت موارد گفته شده، اجرا شده است. قرار گرفتن «جور» در شیب ابتدای سطر کاملاً با منطق ترکیب نستعلیق هماهنگ است. در آغاز سطر معمولاً فضای نزولی وجود دارد و استاد امیرخانی از این شیب برای ایجاد حرکت طبیعی سطر استفاده کردهاند. همتراز شدن الف با واو و ر باعث شده کلمه بیش از حد قد نکشد و وزن بصری ابتدای سطر کنترل شود. حتی عبور مختصر دم الف از کرسی نیز از سختی فرم کاسته و به آن لطافت بخشیده است. شروع سین از روی الف نیز انتخابی آگاهانه است. این همپوشانی، فضای سفید میان حروف را کاهش داده و انسجام کلمه را بیشتر کرده است. اگر سین از جای بالاتری آغاز میشد، کلمه بازتر، سنگینتر و از تمرکز ترکیب کاسته میشد. قوس کشیده سین از زیباترین بخشهای این اجراست. انتهای قوس کمی از کف کشیده بالاتر آمده و سپس فرود ملایمی دارد، اما آنقدر پایین نمیآید که سیاهی زیر کشیده را رد کند. در نتیجه، سیاهی زیر کشیده همچنان دیده میشود و کشیده، حجم و قدرت خود را حفظ میکند. همچنین سیاهیِ کفِ کشیده روبروی سیاهی بالای دندانه ت است. «دالِ استاد» «به» «ز» خرداندام نوشته هستند و «مهر بصورت کشیده» روی آن سوار شده است. این انتخاب باعث کنترل تراکم بخش میانی سطر شده و بدون ایجاد شلوغی، تعادل مناسبی در مرکز ترکیب به وجود آورده و شاخ و برگ مناسبی به سطر داده است. استفاده از ه متصل به کشیده به جای ه قلبی (ذوصادین) احتمالاً به این دلیل است که کشیدهٔ «مهر» امتداد بصری سطر را حفظ میکند، ریتم حرکت چشم را روانتر میسازد و از ایجاد ازدحام در کنار «استاد» و «پدر» جلوگیری میکند. بنابراین این انتخاب بیشتر در خدمت ترکیب کلی سطر بوده است. «پدر» در انتهای سطر بیش از حد اوج نگرفته است. به نظر میرسد استاد اوج اصلی را در میانه سطر قرار داده و انتهای سطر را آرامتر نگه داشتهاند تا تعادل کلی ترکیب حفظ شود. قرینگی وزنی در ترکیب نیز قابل توجه است. ابتدای سطر با «جور» و انتهای سطر با «پدر» هر دو خرداندام و کنترلشده هستند، در حالی که بیشترین تراکم و ارتفاع در میانه سطر شکل گرفته است. این شیوه نوعی تقارن وزنی ایجاد میکند؛ یعنی مرکز سطر نقطه اوج است و دو طرف نقش ایجاد تعادل را بر عهده دارند. شاخ و برگ سطر همیشه استاد خیام میفرمودن که سطر باید به اندازه کافی شاخ و برگ مناسب داشته باشه که بیشاز حد به کرسی نچسبه، مخصوصاً در چلیپا نویسی و دفتری نویسی. حالا اینجا گمان میکنم با صعود وسط سطر، وجود یک اُ در نیمه ابتدایی سطر و استفاده از ترکیب اَ + ساکن بالای کلمه پدر در بخش پایانی سطر کمک کردهاند که قرینگی سطر را با شاخ و برگ مناسب به اتمام برساند. اگر دقت بفرمایید نقطه جور از سایر نقطههای زیرِ خط، بالاتر هست. کلاً در ابتدای سطر نقطه کمی بالاتر قرار میگیرد. در انتهای سطر نیز نقاط پایانی با توجه به صعود انتهای سطر، نقطههای آن بخش صعود یافته نیز با خود کلمه بالاتر میرود. سایر نقاط زیرِ خط معمولاً در زیر خط کرسی و در یک راستا دیده میشوند. مطلب دیگر سر واو در کلمه جور هست میدانیم واو متصل نسبت به واو تنها ظریفتر و کوچکتر از واو تنهاست و در خطهای استاد امیرخانی میبینیم واو خیلی تمام قلم، اجرا نمیشود. جمعبندی: در این اجرا، استاد امیرخانی بیش از آنکه بر نمایش مفردات تکیه داشته باشند، به ترکیب کلی سطر اندیشیدهاند. کلمات مهم مفهومی مثل «استاد» و «مهر» را بهصورت کشیده اجرا کردهاند. بسیاری از انتخابها، مانند همتراز شدن خرداندامها و شیب ملایمشان در ابتدای سطر جهت ساختن بستر مناسب برای کشیده، کنترل فرود سین، استفاده از ه متصل و پایین نگه داشتن «پدر»، همگی در راستای ایجاد تعادل سیاهی و سفیدی، ریتم حرکت و انسجام بصری سطر قابل تحلیل هستند.ارادتمند حامدمشفق@hamedmoshfegh@amirkhani_khat۱۴۱