«*رابطهٔ ما، کدام نسخه از ما را فرا میخواند؟»*
لیلا و آرش، هر دو در اواخر دههی سی زندگی، نزدیک به دوازده سال از ازدواجشان میگذشت. لیلا استاد دانشگاه بود و آرش مدیر یک شرکت فناوری. هر دو اهل مطالعه، اهل گفتوگو و از نظر بسیاری، «زوج موفقی» به نظر میرسیدند. با این حال، نخستین جملهای که لیلا در جلسه اول گفت، از فرسودگی عمیقی خبر میداد:
«من دیگر نمیدانم شوهر واقعیام کدام است.»
آرش با تعجب به او نگاه کرد.
لیلا ادامه داد:
«وقتی با دخترمان است، صبور، مهربان و بازیگوش است. وقتی یکی از دوستانش مشکلی دارد، ساعتها وقت میگذارد تا کمکش کند. اما کافی است بین خودمان اختلافی پیش بیاید؛ ناگهان تبدیل میشود به آدمی که یا سکوت میکند یا حالت دفاعی میگیرد. انگار دو نفر متفاوت هستند.»
آرش نفس عمیقی کشید و گفت:
«من هم دقیقاً همین حس را درباره لیلا دارم. او برای دانشجوهایش فوقالعاده همدل و پذیرنده است، اما وقتی اشتباهی از من سر میزند، انگار هیچ ظرفیتی برای درک من ندارد.»
چند دقیقه بعد، جلسه شبیه دادگاهی شده بود که هر دو میکوشیدند ثابت کنند نسخه ناخوشایندِ طرف مقابل، «نسخه واقعی» اوست و لحظههای خوب، فقط استثناهایی زودگذرند.
اجازه دادم کمی صحبت کنند. بعد پرسیدم:
«اگر مجبور باشید فقط یکی از این تصویرها را انتخاب کنید، کدام واقعیتر است؟ همسر مهربان یا همسر تدافعی؟»
هر دو تقریباً همزمان پاسخ دادند:
«آن کسی که در خانه میبینیم.»
چند ثانیه سکوت کردم و بعد پرسیدم:
«پس آن آدم صبور، مهربان و دلسوزی که بارها دیدهاید، چه کسی است؟ بازیگر است؟ تظاهر میکند؟»
اتاق در سکوت فرو رفت.
آرش آرام گفت:
«نه... آن هم واقعی است.»
لیلا نیز سرش را به نشانه تأیید تکان داد.
روی تخته سفید، دایرهای کشیدم و درون آن چند واژه نوشتم:
«همدل، کنجکاو، آسیبپذیر، مضطرب، صبور، تدافعی، خشمگین.»
بعد گفتم:
«ما معمولاً انسانها را با یک صفت تعریف میکنیم؛ انگار هر کس فقط یک نسخه از خودش دارد. اما تجربه زندگی مشترک چیز دیگری نشان میدهد. شاید هر کدام از ما، در هر لحظه، مجموعهای از ظرفیتهای مختلف را با خود حمل میکنیم. مسئله این نیست که کدامیک وجود دارد؛ مسئله این است که کدامیک فرصت ظهور پیدا میکند.»
رو به آرش کردم.
«وقتی لیلا از تو انتقاد میکند، آیا فقط خشم را تجربه میکنی؟ یا همزمان بخش دیگری از وجودت هم هست که میخواهد توضیح بدهد، نزدیک شود یا حتی عذرخواهی کند؟»
کمی فکر کرد.
«اگر صادق باشم... همهشان هستند. فقط خشم زودتر کنترل اوضاع را به دست میگیرد.»
به لیلا نگاه کردم.
«وقتی آرش سکوت میکند، آیا فقط احساس طردشدگی داری؟»
لبخند تلخی زد.
«نه... بخشی از من میداند که احتمالاً ترسیده یا نمیداند چه بگوید. اما آن بخش خیلی زود زیر صدای ترس و دلخوری گم میشود.»
همان لحظه، گفتوگو تغییر کرد.
دیگر بحث بر سر این نبود که کدامیک «درست» میگوید یا چه کسی «واقعاً» آدم سرد، کنترلگر یا بیتفاوتی است.
موضوع گفتوگو به این تبدیل شد که چه شرایطی باعث میشود بخشهای سالمتر وجودشان در دسترس بماند و چه شرایطی آنها را پشت لایههای دفاع، ترس یا شرم پنهان کند.
در جلسات بعد، هدف درمان دیگر تغییر شخصیت هیچکدام نبود.
هدف، تغییر کیفیت رابطه بود.
رابطهای که بتواند بهجای دعوت مداوم از نسخههای تدافعی، امکان ظهور بخشهای کنجکاو، مهربان، شجاع و آسیبپذیر هر دو را بیشتر کند.
چند جلسه بعد، سکوتی طولانی میان آنها شکل گرفت؛ اما این بار، سکوت بوی فاصله نمیداد.
آرش به لیلا نگاه کرد و آرام گفت:
«شاید سالهاست از تو میپرسم "واقعاً چه جور آدمی هستی؟" در حالی که باید میپرسیدم: "امروز کدام بخش از وجودت فرصت پیدا کرده خودش را نشان بدهد؟"»
لیلا لبخند زد؛ لبخندی که بیشتر شبیه آسودگی بود تا پیروزی.
گفت:
«و شاید من هم اشتباه میکردم که فکر میکردم اگر یک بار سرد شدی، پس همان آدم واقعی هستی. شاید هیچکدام از ما فقط یک نفر نیستیم.»
گفتم:
«رابطه، فقط محل ملاقات دو انسان نیست؛ محل ملاقات امکانهای آنهاست. هر نگاه، هر گفتوگو، هر سکوت و هر شیوه پاسخدادن، میتواند احتمال ظهور بعضی از این امکانها را بیشتر و بعضی دیگر را کمتر کند. گاهی ما شخصیت یکدیگر را تغییر نمیدهیم؛ فقط شرایطی را میسازیم که بخش متفاوتی از یکدیگر مجال حضور پیدا کند.»
در پایان جلسه، روی تخته فقط یک جمله نوشتم:
«شاید مهمترین پرسش زندگی مشترک این نباشد که "همسر واقعی من کیست؟"؛ بلکه این باشد که "رابطه ما، کدام نسخه از یکدیگر را بیشتر به جهان دعوت میکند؟"
لیلا و آرش، هر دو در اواخر دههی سی زندگی، نزدیک به دوازده سال از ازدواجشان میگذشت. لیلا استاد دانشگاه بود و آرش مدیر یک شرکت فناوری. هر دو اهل مطالعه، اهل گفتوگو و از نظر بسیاری، «زوج موفقی» به نظر میرسیدند. با این حال، نخستین جملهای که لیلا در جلسه اول گفت، از فرسودگی عمیقی خبر میداد:
«من دیگر نمیدانم شوهر واقعیام کدام است.»
آرش با تعجب به او نگاه کرد.
لیلا ادامه داد:
«وقتی با دخترمان است، صبور، مهربان و بازیگوش است. وقتی یکی از دوستانش مشکلی دارد، ساعتها وقت میگذارد تا کمکش کند. اما کافی است بین خودمان اختلافی پیش بیاید؛ ناگهان تبدیل میشود به آدمی که یا سکوت میکند یا حالت دفاعی میگیرد. انگار دو نفر متفاوت هستند.»
آرش نفس عمیقی کشید و گفت:
«من هم دقیقاً همین حس را درباره لیلا دارم. او برای دانشجوهایش فوقالعاده همدل و پذیرنده است، اما وقتی اشتباهی از من سر میزند، انگار هیچ ظرفیتی برای درک من ندارد.»
چند دقیقه بعد، جلسه شبیه دادگاهی شده بود که هر دو میکوشیدند ثابت کنند نسخه ناخوشایندِ طرف مقابل، «نسخه واقعی» اوست و لحظههای خوب، فقط استثناهایی زودگذرند.
اجازه دادم کمی صحبت کنند. بعد پرسیدم:
«اگر مجبور باشید فقط یکی از این تصویرها را انتخاب کنید، کدام واقعیتر است؟ همسر مهربان یا همسر تدافعی؟»
هر دو تقریباً همزمان پاسخ دادند:
«آن کسی که در خانه میبینیم.»
چند ثانیه سکوت کردم و بعد پرسیدم:
«پس آن آدم صبور، مهربان و دلسوزی که بارها دیدهاید، چه کسی است؟ بازیگر است؟ تظاهر میکند؟»
اتاق در سکوت فرو رفت.
آرش آرام گفت:
«نه... آن هم واقعی است.»
لیلا نیز سرش را به نشانه تأیید تکان داد.
روی تخته سفید، دایرهای کشیدم و درون آن چند واژه نوشتم:
«همدل، کنجکاو، آسیبپذیر، مضطرب، صبور، تدافعی، خشمگین.»
بعد گفتم:
«ما معمولاً انسانها را با یک صفت تعریف میکنیم؛ انگار هر کس فقط یک نسخه از خودش دارد. اما تجربه زندگی مشترک چیز دیگری نشان میدهد. شاید هر کدام از ما، در هر لحظه، مجموعهای از ظرفیتهای مختلف را با خود حمل میکنیم. مسئله این نیست که کدامیک وجود دارد؛ مسئله این است که کدامیک فرصت ظهور پیدا میکند.»
رو به آرش کردم.
«وقتی لیلا از تو انتقاد میکند، آیا فقط خشم را تجربه میکنی؟ یا همزمان بخش دیگری از وجودت هم هست که میخواهد توضیح بدهد، نزدیک شود یا حتی عذرخواهی کند؟»
کمی فکر کرد.
«اگر صادق باشم... همهشان هستند. فقط خشم زودتر کنترل اوضاع را به دست میگیرد.»
به لیلا نگاه کردم.
«وقتی آرش سکوت میکند، آیا فقط احساس طردشدگی داری؟»
لبخند تلخی زد.
«نه... بخشی از من میداند که احتمالاً ترسیده یا نمیداند چه بگوید. اما آن بخش خیلی زود زیر صدای ترس و دلخوری گم میشود.»
همان لحظه، گفتوگو تغییر کرد.
دیگر بحث بر سر این نبود که کدامیک «درست» میگوید یا چه کسی «واقعاً» آدم سرد، کنترلگر یا بیتفاوتی است.
موضوع گفتوگو به این تبدیل شد که چه شرایطی باعث میشود بخشهای سالمتر وجودشان در دسترس بماند و چه شرایطی آنها را پشت لایههای دفاع، ترس یا شرم پنهان کند.
در جلسات بعد، هدف درمان دیگر تغییر شخصیت هیچکدام نبود.
هدف، تغییر کیفیت رابطه بود.
رابطهای که بتواند بهجای دعوت مداوم از نسخههای تدافعی، امکان ظهور بخشهای کنجکاو، مهربان، شجاع و آسیبپذیر هر دو را بیشتر کند.
چند جلسه بعد، سکوتی طولانی میان آنها شکل گرفت؛ اما این بار، سکوت بوی فاصله نمیداد.
آرش به لیلا نگاه کرد و آرام گفت:
«شاید سالهاست از تو میپرسم "واقعاً چه جور آدمی هستی؟" در حالی که باید میپرسیدم: "امروز کدام بخش از وجودت فرصت پیدا کرده خودش را نشان بدهد؟"»
لیلا لبخند زد؛ لبخندی که بیشتر شبیه آسودگی بود تا پیروزی.
گفت:
«و شاید من هم اشتباه میکردم که فکر میکردم اگر یک بار سرد شدی، پس همان آدم واقعی هستی. شاید هیچکدام از ما فقط یک نفر نیستیم.»
گفتم:
«رابطه، فقط محل ملاقات دو انسان نیست؛ محل ملاقات امکانهای آنهاست. هر نگاه، هر گفتوگو، هر سکوت و هر شیوه پاسخدادن، میتواند احتمال ظهور بعضی از این امکانها را بیشتر و بعضی دیگر را کمتر کند. گاهی ما شخصیت یکدیگر را تغییر نمیدهیم؛ فقط شرایطی را میسازیم که بخش متفاوتی از یکدیگر مجال حضور پیدا کند.»
در پایان جلسه، روی تخته فقط یک جمله نوشتم:
«شاید مهمترین پرسش زندگی مشترک این نباشد که "همسر واقعی من کیست؟"؛ بلکه این باشد که "رابطه ما، کدام نسخه از یکدیگر را بیشتر به جهان دعوت میکند؟"
۷۰
۱۴:۵۶