علل ریشه‌ای حاشیه‌نشینی (بخش اول)
نویسنده: یاسر حاجی پور
سیاستهای حاشیه‌نشینی را می‌توان به دو دسته درمانی (مانند سیاستهای بهسازی، توانمندسازی) و پیشگیرانه، تقسیم نمود.
مطابق سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی(1402)، ارائه «سیاستهای پیشگیری» از حاشیه‌نشینی، امری ضروری است چرا که درمان بدون پیشگیری نمی‌تواند این معضل را برطرف کند. از طرفی پیشگیری، بدون توجه به «علل ریشه‌ای»، امکان‌پذیر نیست زیرا صِرف پیشگیری از «علل نزدیک» حاشیه‌نشینی، مانع از بازتولیدِ آن نمی‌شود.
بنابراین ارائه سیاستهای پیشگیری از حاشیه‌نشینی، نیازمند به تحلیل علل ریشه‌ای [1] می‌باشد؛ که ما از دو منظر این تحلیل را انجام می‌دهیم (هرچند که تحلیل علل ریشه‌ای حاشیه‌نشینی، منحصر در این دو نیست): از منظر اقتصاد شهری از منظر توسعه منطقه‌ایدر این یادداشت، تحلیل از منظر اقتصاد شهری و در بخش دوم یادداشت، تحلیل از منظر توسعه منطقه‌ای ارائه می‌شود.
از منظر اقتصاد شهری، پیشران رشد جمعیت شهری، «رونق تولید و اشتغال» است و نه «امکانات رفاهی»؛ به عبارتی سیاستهای بهبود امکانات رفاهی (مثل ساخت ورزشگاه و ...) در شهرهای کوچک، به تنهایی نقش چشمگیری در جلوگیری از مهاجرت مردم به سمت کلانشهرها ندارد زیرا هرچند امکانات رفاهی نیز در رشد شهرها مؤثر است اما مطابق تحقیقات اخیر، پیشران اصلی، رونق تولید و اشتغال است.
از طرفی یکی از عوامل مهم «رونق تولید و اشتغال» در کلانشهرها، نیروهای تجمع [2] شهری می‌باشد که موجب «تجمع» فعالیت‌های اقتصادی در کلانشهرها می‌شود از جمله: کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل شرکت‌های خدماتی تراکم بازار کار شهری بالاتربودن سرریزهای دانش شهری
بنابراین «وجود نیروهای تجمع شهری در کلانشهرها و فقدانش در شهرهای مبدأ مهاجرت»، یکی از علل ریشه‌ای حاشیه‌نشینی است.
علاوه بر این، «سیاستهای بهبود امکانات رفاهی در محلات فقیر نشین» موجب تجمع فقرا در آن محلات می‌شوند لذا گلیزر و گوتلیب (2009)، آن را پارادوکس فقر شهری نامیده‌اند. بر این اساس، «سیاستهای بهبود امکانات رفاهی در محلات حاشیه‌نشین» که به غرض درمان حاشیه‌نشینی اجرا می‌شوند حاشیه‌نشینی را تشدید می‌کنند و مانع از پیشگیری از حاشیه‌نشینی می‌باشند. بنابراین این سیاست‌ها نیز یکی دیگر از علل ریشه‌ای بازتولید حاشیه‌نشینی هستند. با این حال، ارائه امکانات رفاهی در شهرهای مبدأ مهاجرت به طور همزمان با مقصد مهاجرت، می‌تواند تا حدی، از وقوع پارادوکس فقر شهری جلوگیری کند.
[1]: Root Causes Analysis (RCA)[2]: Agglomeration Forces
پی‌نوشت: این یادداشت برگرفته از این مقاله نگارنده می‌باشد.
@dinatt_ir
نویسنده: یاسر حاجی پورسیاستهای حاشیه‌نشینی را می‌توان به دو دسته درمانی (مانند سیاستهای بهسازی، توانمندسازی) و پیشگیرانه، تقسیم نمود. مطابق سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی(1402)، ارائه «سیاستهای پیشگیری» از حاشیه‌نشینی، امری ضروری است چرا که درمان بدون پیشگیری نمی‌تواند این معضل را برطرف کند. از طرفی پیشگیری، بدون توجه به «علل ریشه‌ای»، امکان‌پذیر نیست زیرا صِرف پیشگیری از «علل نزدیک» حاشیه‌نشینی، مانع از بازتولیدِ آن نمی‌شود. بنابراین ارائه سیاستهای پیشگیری از حاشیه‌نشینی، نیازمند به تحلیل علل ریشه‌ای [1] می‌باشد؛ که ما از دو منظر این تحلیل را انجام می‌دهیم (هرچند که تحلیل علل ریشه‌ای حاشیه‌نشینی، منحصر در این دو نیست): از منظر اقتصاد شهری از منظر توسعه منطقه‌ایدر این یادداشت، تحلیل از منظر اقتصاد شهری و در بخش دوم یادداشت، تحلیل از منظر توسعه منطقه‌ای ارائه می‌شود. از منظر اقتصاد شهری، پیشران رشد جمعیت شهری، «رونق تولید و اشتغال» است و نه «امکانات رفاهی»؛ به عبارتی سیاستهای بهبود امکانات رفاهی (مثل ساخت ورزشگاه و ...) در شهرهای کوچک، به تنهایی نقش چشمگیری در جلوگیری از مهاجرت مردم به سمت کلانشهرها ندارد زیرا هرچند امکانات رفاهی نیز در رشد شهرها مؤثر است اما مطابق تحقیقات اخیر، پیشران اصلی، رونق تولید و اشتغال است. از طرفی یکی از عوامل مهم «رونق تولید و اشتغال» در کلانشهرها، نیروهای تجمع [2] شهری می‌باشد که موجب «تجمع» فعالیت‌های اقتصادی در کلانشهرها می‌شود از جمله: کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل شرکت‌های خدماتی تراکم بازار کار شهری بالاتربودن سرریزهای دانش شهری بنابراین «وجود نیروهای تجمع شهری در کلانشهرها و فقدانش در شهرهای مبدأ مهاجرت»، یکی از علل ریشه‌ای حاشیه‌نشینی است. علاوه بر این، «سیاستهای بهبود امکانات رفاهی در محلات فقیر نشین» موجب تجمع فقرا در آن محلات می‌شوند لذا گلیزر و گوتلیب (2009)، آن را پارادوکس فقر شهری نامیده‌اند. بر این اساس، «سیاستهای بهبود امکانات رفاهی در محلات حاشیه‌نشین» که به غرض درمان حاشیه‌نشینی اجرا می‌شوند حاشیه‌نشینی را تشدید می‌کنند و مانع از پیشگیری از حاشیه‌نشینی می‌باشند. بنابراین این سیاست‌ها نیز یکی دیگر از علل ریشه‌ای بازتولید حاشیه‌نشینی هستند. با این حال، ارائه امکانات رفاهی در شهرهای مبدأ مهاجرت به طور همزمان با مقصد مهاجرت، می‌تواند تا حدی، از وقوع پارادوکس فقر شهری جلوگیری کند.[1]: Root Causes Analysis (RCA)[2]: Agglomeration Forces
پی‌نوشت: این یادداشت برگرفته از این مقاله نگارنده می‌باشد.
@dinatt_ir
۳