#چهار‌شنبه‌های‌درس‌آموز#شرح‌مختصر‌مبحثی‌از‌دروس
ادیان جهان مجموعه‌ای بسیار متنوع از باورها، آیین‌ها، متون، نهادها و تجربه‌های معنوی‌اند. هیچ تقسیم‌بندی واحدی وجود ندارد و هر تقسیم‌بندی بسته به معیار جغرافیا، تاریخ، خداشناسی، کتاب مقدس، نجات‌شناسی یا سازمان تفاوت می‌کند. در ادامه به معرفی ادیان طبق این معیار ها می پردازیم.
۱. معیارهای مهم تقسیم‌بندی
جغرافیایی–فرهنگی: ادیان خاورمیانه‌ای، هندی، شرق آسیا، ایرانی، آفریقایی، بومی آمریکا و اقیانوسیه.تاریخی–بنیان‌گذار: ادیان بنیان‌گذارمحور مثل مسیحیت، اسلام، بودیسم، سیکیسم؛ ادیان بدون بنیان‌گذار مشخص مثل هندوئیسم و بسیاری از ادیان بومی.کتاب‌محور / شفاهی: یهودیت، مسیحیت، اسلام، ، زرتشتی‌گری؛ در برابر سنت‌های شفاهی و آیینی.خداشناسی: توحیدی، چندخدایی، همه‌خدایی، وحدت وجودی، غیرخدایی یا خداشناسی غیرشخصی.نجات‌شناسی: ادیان چرخه‌ای مانند هندوئیسم، بودیسم، جینیسم؛ ادیان خطی و معادمحور مانند یهودیت، مسیحیت، اسلام، زرتشتی‌گری.جهانی / قومی: ادیان جهانی با پیروان در چند قاره؛ ادیان قومی وابسته به یک قوم یا سرزمین.
۲. خانواده‌های بزرگ دینی
الف) ادیان ابراهیمی
خاستگاه: خاورمیانه. ویژگی: توحید، پیامبران، متون مقدس، معاد و اخلاق.
یهودیت: توحیدی؛ کتاب مقدس عبری و تورات؛ قوم بنی‌اسرائیل؛ شاخه‌های ارتدوکس، محافظه‌کار، اصلاح‌گرا. مسیحیت: عیسی مسیح به‌عنوان منجی؛ کتاب مقدس؛ تثلیث در بیشتر شاخه‌ها؛ کاتولیک، ارتدوکس، پروتستان. اسلام: توحید؛ قرآن؛ حضرت محمد؛ ارکان پنج‌گانه؛ شاخه‌های سنی، شیعه، بهائیت: پیام وحدت ادیان و بشریت؛ حضرت باب و بهاءالله؛ کتاب‌هایی مانند کتاب اقدس.دروزی، مندایی و سامری‌گرایی: گروه‌های کوچک‌تر و خاص که برخی پژوهشگران آن‌ها را در پیوند یا همسایگی خانواده ابراهیمی می‌آورند.
ب) ادیان هندی یا دارما
خاستگاه: شبه‌قاره هند. مفاهیم مشترک: کارما، سامسارا، دارما، موکشا یا نیروانا.
هندوئیسم: خانواده‌ای بسیار متنوع؛ وداها، اوپانیشادها، پوراناها؛ شاخه‌های ویشنوپرستی، شیواپرستی، شاکتی‌پرستی، اسمارته.بودیسم: بودا سیدارتا گوتاما؛ چهار حقیقت شریف و راه هشت‌گانه؛ نیروانا؛ شاخه‌های تراوادا، ماهایانا، وجریانا.جینیسم: ماهاویرا؛ تأکید شدید بر آهیمسا یا عدم آسیب؛ کارما و موکشا؛ شاخه‌های دیگمبارا و شوتامبارا
ج) ادیان شرق آسیا
خاستگاه: چین، ژاپن، کره و ویتنام. اغلب ترکیبی و کنارهم‌زیست‌گرا.
تائوئیسم: لائوتسه؛ تائو ته چینگ؛ مفهوم تائو، وو وی و هماهنگی با طبیعت. کنفوسیوسیسم: کنفوسیوس؛ اخلاق، خانواده، نظم اجتماعی و آیین‌ها؛ گاه به‌عنوان فلسفه و گاه دین.شینتو: ژاپن؛ کامی یا ارواح طبیعت و نیاکان؛ نیایشگاه‌ها و آیین‌های پاکی.دین عامیانه چین: ترکیبی از بودیسم، تائوئیسم، کنفوسیوسیسم و پرستش نیاکان.
د) ادیان ایرانی و زرتشتی
خاستگاه: ایران باستان. تأثیرگذار بر ادیان ابراهیمی.
زرتشتی‌گری: زرتشت؛ اوستا؛ اهورامزدا؛ دوگانه‌انگاری خیر و شر؛ بهشت و دوزخ؛ شاخه‌های پارسی و زرتشتیان ایران.مانوی، مزدکی، یارسانی، ایزدی و علوی: برخی از این‌ها ادیان یا جنبش‌های دینی با ریشه‌های ایرانی و ترکیبی‌اند.
ه) ادیان بومی و سنتی
خاستگاه: آفریقا، آمریکای شمالی و جنوبی، استرالیا، سیبری، اقیانوسیه و مناطق دیگر.
ویژگی‌ها: آنیمیسم، شمنیسم، پرستش نیاکان، مقدس‌بودن طبیعت، روایت‌های شفاهی و آیین‌های محلی.· نمونه‌ها: ادیان سنتی آفریقایی، بومیان آمریکا، بومیان استرالیا، آیین‌های سیبری.
و) ادیان و جنبش‌های نو
خاستگاه: بیشتر دوران معاصر.
· نمونه‌ها: کائودایی، تنریکیو، راستافاری، ویکا، ساینتولوژی، جنبش‌های عصر نو.· ویژگی: ترکیب عناصر سنتی و مدرن، بنیان‌گذاران جدید، تأکید بر تجربه شخصی یا تحول جهانی.
ز) بی‌دینی و غیردینی
دین نیستند، اما در آمار ادیان جهان دسته‌بندی می‌شوند.
· خداناباوری، ندانم‌گرایی، سکولاریسم، انسان‌گرایی سکولار، معنویت بدون دین.
۴. آمار تقریبی پیروان
آمارها تقریبی و مورد اختلاف‌اند:مسیحیت: حدود ۲.۳ میلیارد اسلام: حدود ۱.۹ میلیارد
ادیان جهان مجموعه‌ای بسیار متنوع از باورها، آیین‌ها، متون، نهادها و تجربه‌های معنوی‌اند. هیچ تقسیم‌بندی واحدی وجود ندارد و هر تقسیم‌بندی بسته به معیار جغرافیا، تاریخ، خداشناسی، کتاب مقدس، نجات‌شناسی یا سازمان تفاوت می‌کند. در ادامه به معرفی ادیان طبق این معیار ها می پردازیم.
۱. معیارهای مهم تقسیمبندیجغرافیایی–فرهنگی: ادیان خاورمیانه‌ای، هندی، شرق آسیا، ایرانی، آفریقایی، بومی آمریکا و اقیانوسیه.تاریخی–بنیان‌گذار: ادیان بنیان‌گذارمحور مثل مسیحیت، اسلام، بودیسم، سیکیسم؛ ادیان بدون بنیان‌گذار مشخص مثل هندوئیسم و بسیاری از ادیان بومی.کتاب‌محور / شفاهی: یهودیت، مسیحیت، اسلام، ، زرتشتی‌گری؛ در برابر سنت‌های شفاهی و آیینی.خداشناسی: توحیدی، چندخدایی، همه‌خدایی، وحدت وجودی، غیرخدایی یا خداشناسی غیرشخصی.نجات‌شناسی: ادیان چرخه‌ای مانند هندوئیسم، بودیسم، جینیسم؛ ادیان خطی و معادمحور مانند یهودیت، مسیحیت، اسلام، زرتشتی‌گری.جهانی / قومی: ادیان جهانی با پیروان در چند قاره؛ ادیان قومی وابسته به یک قوم یا سرزمین.۲. خانواده‌های بزرگ دینی
الف) ادیان ابراهیمی
خاستگاه: خاورمیانه. ویژگی: توحید، پیامبران، متون مقدس، معاد و اخلاق.
یهودیت: توحیدی؛ کتاب مقدس عبری و تورات؛ قوم بنی‌اسرائیل؛ شاخه‌های ارتدوکس، محافظه‌کار، اصلاح‌گرا. مسیحیت: عیسی مسیح به‌عنوان منجی؛ کتاب مقدس؛ تثلیث در بیشتر شاخه‌ها؛ کاتولیک، ارتدوکس، پروتستان. اسلام: توحید؛ قرآن؛ حضرت محمد؛ ارکان پنج‌گانه؛ شاخه‌های سنی، شیعه، بهائیت: پیام وحدت ادیان و بشریت؛ حضرت باب و بهاءالله؛ کتاب‌هایی مانند کتاب اقدس.دروزی، مندایی و سامری‌گرایی: گروه‌های کوچک‌تر و خاص که برخی پژوهشگران آن‌ها را در پیوند یا همسایگی خانواده ابراهیمی می‌آورند.ب) ادیان هندی یا دارما
خاستگاه: شبه‌قاره هند. مفاهیم مشترک: کارما، سامسارا، دارما، موکشا یا نیروانا.
هندوئیسم: خانواده‌ای بسیار متنوع؛ وداها، اوپانیشادها، پوراناها؛ شاخه‌های ویشنوپرستی، شیواپرستی، شاکتی‌پرستی، اسمارته.بودیسم: بودا سیدارتا گوتاما؛ چهار حقیقت شریف و راه هشت‌گانه؛ نیروانا؛ شاخه‌های تراوادا، ماهایانا، وجریانا.جینیسم: ماهاویرا؛ تأکید شدید بر آهیمسا یا عدم آسیب؛ کارما و موکشا؛ شاخه‌های دیگمبارا و شوتامباراج) ادیان شرق آسیا
خاستگاه: چین، ژاپن، کره و ویتنام. اغلب ترکیبی و کنارهم‌زیست‌گرا.
تائوئیسم: لائوتسه؛ تائو ته چینگ؛ مفهوم تائو، وو وی و هماهنگی با طبیعت. کنفوسیوسیسم: کنفوسیوس؛ اخلاق، خانواده، نظم اجتماعی و آیین‌ها؛ گاه به‌عنوان فلسفه و گاه دین.شینتو: ژاپن؛ کامی یا ارواح طبیعت و نیاکان؛ نیایشگاه‌ها و آیین‌های پاکی.دین عامیانه چین: ترکیبی از بودیسم، تائوئیسم، کنفوسیوسیسم و پرستش نیاکان.د) ادیان ایرانی و زرتشتی
خاستگاه: ایران باستان. تأثیرگذار بر ادیان ابراهیمی.
زرتشتی‌گری: زرتشت؛ اوستا؛ اهورامزدا؛ دوگانه‌انگاری خیر و شر؛ بهشت و دوزخ؛ شاخه‌های پارسی و زرتشتیان ایران.مانوی، مزدکی، یارسانی، ایزدی و علوی: برخی از این‌ها ادیان یا جنبش‌های دینی با ریشه‌های ایرانی و ترکیبی‌اند.ه) ادیان بومی و سنتیخاستگاه: آفریقا، آمریکای شمالی و جنوبی، استرالیا، سیبری، اقیانوسیه و مناطق دیگر.
ویژگی‌ها: آنیمیسم، شمنیسم، پرستش نیاکان، مقدس‌بودن طبیعت، روایت‌های شفاهی و آیین‌های محلی.· نمونه‌ها: ادیان سنتی آفریقایی، بومیان آمریکا، بومیان استرالیا، آیین‌های سیبری.
و) ادیان و جنبش‌های نوخاستگاه: بیشتر دوران معاصر.
· نمونه‌ها: کائودایی، تنریکیو، راستافاری، ویکا، ساینتولوژی، جنبش‌های عصر نو.· ویژگی: ترکیب عناصر سنتی و مدرن، بنیان‌گذاران جدید، تأکید بر تجربه شخصی یا تحول جهانی.
ز) بی‌دینی و غیردینیدین نیستند، اما در آمار ادیان جهان دسته‌بندی می‌شوند.
· خداناباوری، ندانم‌گرایی، سکولاریسم، انسان‌گرایی سکولار، معنویت بدون دین.
۴. آمار تقریبی پیروانآمارها تقریبی و مورد اختلاف‌اند:
مسیحیت: حدود ۲.۳ میلیارد اسلام: حدود ۱.۹ میلیارد