مسئله هویت یا گذشته‌گرایی منسوخ؛ نقدی بر طرح آرامگاه استاد محمود فرشچیان حامد عابدینیبخش سوم: گذشته‌گرایی؛ نقطه‌ی قوت یا پاشنه‌ی آشیلآنچه بخشی از آرامگاه‌های دوره انجمن آثار ملی را در زمره ابنیه مهم معماری معاصر ایران قرار می‌دهد، تلاش طراحان و بانیان آن‌ها برای افزودن ارزشی تازه بر پایه توجه به معماری سنتی است؛ به‌بیان‌دیگر، این آثار می‌کوشیدند ترجمه‌ای نو از معماری گذشته ایران عرضه کنند و بسته به بازه زمانی و شرایط تاریخی خود، این کوشش بیانی نوآورانه تلقی می‌شد. طرح آرامگاه فرشچیان اما، هم در شکل و هم در مبانی، در همان مسیر پیشین گام برمی‌دارد بی‌آنکه هیچ ایده تازه‌ای را پس از پنجاه سال بر جریان این معماری بیفزاید. آنچه مسئله‌ساز است، تنها شباهت صوری نیست؛ طرح هیچ مواجهه انتقادی با الگوهای مقابر دوره انجمن آثار ملی ندارد و گویی متعلق به همان بازه زمانی است. همین امر آن را طرحی واپس‌گرا جلوه می‌دهد.پلان طرح پیشنهادی مدور است و با هشت بازشوی قوسی شکل که طراح آن‌ها را مفهومی استعاری می‌داند، حول مرکز سازمان‌دهی شده است. در بام بنا نیز کاشی‌کاری ملهم موتیف¬های ایرانی-اسلامی دیده می‌شود که طراح آن را برگرفته از نگارگری ایرانی معرفی می‌کند. ایده‌های طرح می‌کوشند پروژه را بر دو گزاره استوار کنند: نخست، وفاداری به الگوهای گذشته‌گرای معماری ایرانی، و دوم، اختصاصی بودن طرح برای شخصیت موردنظر، یعنی استاد فرشچیان. بااین‌حال، خروجی نهایی پیوندی مستقیم با آثار انجمن آثار ملی، به‌ویژه آرامگاه خیام و کمال الملک، برقرار می‌کند. جدا از نیت طراح و کوششی که در این مسیر به‌کاربرده، طرح با گیر کردن در گذشته‌گرایی منسوخ، نتوانسته هیچ بیان معاصری از معماری مقابر ارائه دهد و بیشتر یک نسخه دسته دوم از ابنیه گذشته است.
اتکای ادعاشده‌ی طرح بر معماری گذشته ایران، ظاهراً به‌سان نقطه قوت کار بوده و قرار است امتیاز هویت‌محور بودن را برای اثر اخذ کند اما در عمل پاشنه آشیل آن شده است. مواجه با طرح همان قالب تکراری و به اثبات رسیده آرامگاه سازی در یک قرن اخیر است که شکل، فرم، تزئینات و منابع الهام آن از پیش تعیین شده و مشخص هستند و هیچ ارزش‌افزوده‌ای به جریان مقبره‌سازی در یک قرن اخیر نمی‌تواند بی‌افزاید.
به نظر می‌رسد ایراد بنیادین چنین طرح‌هایی، در نبود بنیان‌های نظری برای صورت‌بندی بیانی معاصر، مسئله‌مند و روبه‌جلو درباره معماری ایران نهفته است. گفتمان معماری معاصر ایران نمی‌تواند محصول گزاره‌های پراکنده باشد، بلکه بستری پویا و سیال را می‌طلبد که با مشارکت جامعه معماری، کنشگری متخصصان و مواجهه آنان با مسائل معماری شکل می‌گیرد و خروجی‌اش می‌تواند در قالب نظریه معماریِ هر دوره تبلور یابد.
نظریه معماری برآیند پروژه‌های فکری‌ای است که پیوسته وضع موجود را به نقد می‌کشند تا زمینه پیدایش ایده‌های تازه فراهم شود؛ نظریه‌ای که خود را در فرایند طراحی، در داوری‌ها، در آموزش و از همه مهم‌تر، در اندیشیدن مداوم درباره معماری، به‌ظهور می‌رساند. هویت نیز به‌مثابه یکی از مفاهیم محوری تئوری معماری امروز نیازمند مداخله دغدغه‌مند در سطح نظر و عمل است تا به‌جای گزینه‌ای جهت فرار روبه‌جلو بدل به ایده‌ای پویا دائماً در حال بازسازی باشد؛ ایده‌ای که طرح آن موجب تعهد و چالش فکری باشد و نه پایگاهی برای دریافت اعتبار.
#هویت #معماری_معاصر_ایران #گذشته_گرایی #آرامگاه_استاد_فرشچیان•┈┈••••✾•
•✾•••┈┈• #اندیشکده_شهر_اسلامی_ایرانی
@iic_thinktank۱۱