د
خوبها - بدهااز همان اول ابتدایی شروع شد. مبصر کلاس بالای تختهسیاه مینوشت: «خوبها - بدها». اسم بعضیها را زیر خوبها مینوشت و اسم بعضیها را زیر بدها. معلم هم که میآمد سر کلاس، نگاهی به اسمها میانداخت و تشویقی میکرد و تذکری میداد و گاهی در دفتر کلاس چیزی مینوشت تا یادش بماند کی خوب بوده و کی بد. همکاری میگفت مشکل جامعهٔ ما اختلاف میان مذهبیها و غیرمذهبیهاست. عجب! سالها از زمانی که اول ابتدایی بودیم گذشته ولی فکر همان فکر است. ساده و بسیط؛ دودویی؛ صفر و یک.برخی میگویند این دوگانهانگاری ریشه در تاریخ ما دارد: از اهورامزدا و اهریمن شروع شد و به خدا و شیطان رسید. بااینکه این روزها کلی کتاب و راهنما و مشاور و روانشناس پیدا میشوند که توصیه میکنند دنیا را سیاه و سفید نبینید؛ خاکستری ببینید (بعضیها هم میگویند گورخری ببینید؛ لابد چون گورخر نوارهای سیاه و سفید دارد)، باز هم بیشتر اوقاتمان صرف این میشود که هرآنچه در جهان هست را به دو دسته تقسیم کنیم: سیاه و سفید، صفر و صد، حق و باطل، برد و باخت، دوست و دشمن، خودی و بیگانه، با-من و بر-من.ذهن انسان قصهپرداز است، دوست دارد همهچیز را ساده کند؛ آنقدر ساده که بتواند بفهمدش. ما دنیا را آنچنان که هست نمیبینیم، درک ما از دنیا از طریق ابزارهای ارتباطیمان (حواس پنجگانه و ابزارهایی که خودمان ساختهایم تا به حواس پنجگانهمان کمک کنند) و مدلهای ذهنیمان است. گاهی آنقدر به یک مدل عادت میکنیم و از بهکاربردنش لذت میبریم که یادمان میرود مدل است. هر مدلی یک حوزهٔ اعتبار دارد. در خارج از حوزهٔ اعتبارش ممکن است تصویری از دنیا به ما بدهد که به نتایج مضحک یا حتی خطرناکی بینجامد. در فیزیک مدلی هست به اسم مدل آیزینگ که برای توصیف رفتار مغناطیسی مواد از آن استفاده میشود. عناصر تشکیلدهندهٔ این مدل عبارتند از تعدادی دوقطبی مغناطیسی که فقط دو حالت دارند: بالا و پایین (یا مثبت و منفی) و برهمکنش میان آنها. مدل خوبی است و با تنظیم جزئیاتش میتواند در موارد زیادی بهشکل موفقیتآمیزی بهکار رود. گاهی فیزیکپیشهها وسوسه میشوند که از این مدل برای مطالعهٔ سامانههای اجتماعی استفاده کنند. بعضی جاها هم خوب کار میکند ولی همیشه آدم باید حواسش باشد که در این کار افراط نکند. مثلاً در یک همهپرسی آدمها را میتوان به دو دسته تقسیم کرد: آنهایی که میخواهند رأی مثبت بدهند و آنهایی که میخواهند رأی منفی بدهند. اگر عبارت مدل رأیگیری (voting model یا voter model) را (بعداً که اینترنت وصل شد) جستوجو کنید کلی مقاله در این زمینه پیدا میکنید. این مدل میتواند برای درک بعضی ویژگیهای کلی فرایند همهپرسی مفید باشد ولی اگر به جزئیات بیشتری مثل علل گرایش مردم به یک حزب سیاسی، یا نقش قومیت، مذهب و جغرافیا در رأی شهروندان علاقهمند باشید، این مدل کمکی به شما نخواهد کرد.
انسان موجود پیچیدهای است. انسان امروز از انسان صد سال پیش خیلی پیچیدهتر است و بخشی از این پیچیدگی به نوع ارتباطش با جهان برمیگردد. دوستی نوشته بود: «حافظهام را در اینترنت جا گذاشتهام.» انسان امروز از مرزهای تن و جامهاش فراتر میرود. این که کسی بخشی از حافظهاش را در اینترنت جا گذاشته باشد، صرفاً یک تمثیل نیست، واقعیت است. حالا اگر بخواهید جامعهای را که از چنین موجودات پیچیدهای تشکیل شده است آنقدر ساده کنید که اجزایش را صرفاً موجوداتی دوحالته (دوست و دشمن، مذهبی و بیدین، خوب و بد، سنتی و مدرن) ببینید، هیچ بعید نیست به نتایج فاجعهباری برسید و اگر دستی در نظام حکمرانی داشته باشید جامعه را به ورطهٔ نابودی بکشانید. بهقول پوپر «انسانهای بزرگ خطاهای بزرگ مرتکب میشوند.» https://ble.ir/k1samani_channel
۱۳:۰۳