مقدمه️ رحمان رحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. در زیارت جامعه کبیره از زبان امام هادی (سلام الله علیه)، در مقام زیارت ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام)، از جمله اوصافی که حضرت در معرفی ائمه (علیهم السلام) بیان فرمود، ضمن شهادتهایی که زائر در هنگام زیارت ادا میکند، این است که شهادت میدهم خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید.---
مرور مباحث پیشین درباره قدرت️ در بحثهای گذشته، نکاتی در ارتباط با مسئله اِتباع و اینکه قدرت به چه معنا است، خدمت شما ارائه شد. همچنین تعریف قدرت از دو دیدگاه کلامی و فلسفی بررسی گردید و بالاخره این مطلب روشن شد که قدرت از صفات ذاتیه حق تعالی است و مختص ذات اقدس الهی میباشد.---
طرح مسئله جدید: عمومیت قدرت پروردگار️ از جمله نکاتی که به مناسبت، شایسته است در اینجا به آن اشاره شود، بحث عمومیت قدرت پروردگار است؛ یعنی اینکه قدرت الهی بر چه اموری تعلق میگیرد. در پاسخ به این سؤال، لازم است ابتدا به تقسیمبندی اولیه امور بپردازیم.---
تقسیمبندی امور به ممکن و غیرممکن (محال)️ ما میتوانیم همه امور را در یک تقسیم اولیه به دو قسم ممکن و غیرممکن (یعنی محال) تقسیم کنیم. سپس غیرممکن و محال را نیز به دو قسم محال ذاتی و محال عادی تفکیک مینماییم.---
تعریف محال ذاتی️ بعضی از مفاهیم هستند که در تحقق وجودی، امکان وجود پیدا کردن را ندارند. اینها را محالات ذاتی میگویند؛ یعنی ذاتاً امکان اینکه وجود پیدا بکنند، چنین امکانی وجود ندارد. مانند اجتماع نقیضین که محال است چیزی در زمان واحد و مکان واحد، هم باشد و هم نباشد. برای مثال، شما قلمی را در دست خود تصور کنید؛ امکان ندارد که این قلم هماکنون در دست شما هم باشد و هم نباشد. چنین امری وجود پیدا نمیکند. این نوع امور را محالات ذاتی مینامند، یعنی ذاتاً غیرممکن است که وجود پیدا کنند.---
تعریف محال عادی️ محال عادی، چیزی است که ذاتاً امکان وجودی دارد، اما از نظر عادت و روال معمولی که ما با آن آشنا هستیم، تحقق آن نیازمند ابزار، وسایل، گذشت زمان و امثال اینها است. البته امکان دارد که بدون طی آن مراحل، از جهت ابزار ظاهری و گذشت زمان، تحقق پیدا کند. به عنوان مثال، اگر چوبی بخواهد تبدیل به اژدها شود، در گذر زمان باید دگرگونیها و تحولات مختلفی را پشت سر بگذارد و در مسیر حرکت هستی قرار گیرد تا تبدیل به یک موجود زنده و اژدها شود که ممکن است قرنها طول بکشد. اما اگر از فرمول دیگری استفاده شود که بدون آن ابزار، وسایل و گذشت قرنها، با یک اراده، آن چوب تبدیل به اژدها گردد، این امکان وجودی به حسب ذات دارد، هرچند به حسب عادت غیرممکن باشد، ولی در واقع غیرممکن نیست. این نوع را محال عادی میگویند.---
پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد️ اکنون که روشن شد بعضی از امور به ذات ممکن هستند، بعضی ذاتاً محال و امکان وجودی ندارند، و بعضی ممکناند اما تحقق آنها در یک آن، به حسب عادت ممکن نیست، پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد، روشن میشود. آنچه که ذاتاً امکان وجود دارد، در قلمرو قدرت الهی قرار میگیرد؛ یعنی امکان وجودی دارد و خدای متعال به او وجود میبخشد، هرچند که محال عادی باشد. اما محال ذاتی، امکان وجود ندارد.---
نسبت محال ذاتی با قدرت نامحدود الهی️ معنای اینکه گفته میشود محال ذاتی امکان وجود ندارد، این نیست که -العیاذ بالله- قدرت حق محدود است؛ بلکه قدرت حق نامحدود است. اما این امر، به لحاظ ذات خود، ناشدنی است. ضعف و محدودیت در قدرت قادر و فاعل نیست، بلکه به لحاظ ضعف و عدم پذیرش و عدم امکان وجودی در ناحیه مَقْدور (چیزی که قرار است موجود شود) است، نه در ناحیه فاعل. این کار، ناشدنی است و این فعل، فعل ناشدنی میباشد.---
نمونه روایی از امیرالمؤمنین (علیه السلام)️ شخصی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الصلاة و السلام) پرسید: آیا پروردگار تو قادر است که عالم را با همین بزرگی، بدون اینکه کوچک شود، داخل تخممرغ کند به همین کوچکی و بدون اینکه بزرگ شود؟ آیا این امکان دارد؟ آیا میتواند این کار را انجام دهد؟ حضرت فرمودند که نسبت عجز و ناتوانی به خداوند داده نمیشود، اما آنچه که تو سؤال میکنی، ناشدنی است. به بیان دیگر، «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ خداوند بر هر چیزی قادر است، ولی محالات ذاتی در واقع «لاشَیء» و باطل هستند، بنابراین نمیتوانند متعلق قدرت واقع شوند.---
نتیجهگیری: عمومیت قدرت الهی بر هر چیز ممکن️ پس قدرت پروردگار بر هر چیزی که امکان وجود دارد، عمومیت دارد و بر هر چیزی قادر است، اما محالات ذاتی به لحاظ عدم امکان وجودی، هیچگاه نمیتوانند لباس وجود را بر تن کنند.---
بررسی قدرت الهی و اختیار انسان️ س