دانشگاه؛ از تربیت کارشناس تا مشارکت در طراحی نظم کشور
دانشگاه در هر جامعهای در عین حال که نهادی برای تربیت نیروی متخصص و تأمین نیروی انسانی دستگاههای اجرایی است؛ یکی از کانونهای اصلی شکلگیری هویت فکری، تولید دانش و طراحی مسیرهای آینده کشور به شمار میرود. از همین منظر، نسبت دانشگاه با مسائل ملی و تحولات جهانی را نمیتوان تنها در میزان مهارتآموزی، تربیت کارشناسان یا توانایی اداره ساختارهای موجود خلاصه کرد. مسئله اساسی این است که دانشگاه تا چه اندازه میتواند در تعریف مسائل کشور، صورتبندی راهبردها و مشارکت در تصمیمسازی و سیاستگذاری نقشآفرین باشد.
یکی از پیامدهای چنین وضعیتی میتواند شکلگیری نگاهی محدود به مأموریت دانشگاه باشد؛ نگاهی که در آن، تخصص عمدتاً به معنای توانایی اجرای سیاستها و اداره امور تعریف میشود، نه مشارکت در تعیین جهتگیریهای کلان. در این چارچوب، کارشناس وظیفه دارد برای مسائل از پیش تعریفشده راهحل فنی ارائه کند، اما کمتر در موقعیت پرسشگری درباره مبانی، اهداف و پیامدهای همان سیاستها قرار میگیرد. به این ترتیب، مرز میان تخصص علمی و تکنوکراسی اهمیت پیدا میکند. تخصص و دانش کارشناسی برای اداره کشور ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما هنگامی که نگاه تکنوکراتیک به تنها معیار معتبر تصمیمگیری تبدیل شود، پرسشهای هویتی، اجتماعی، حقوقی و راهبردی ممکن است به حاشیه بروند.
به دلیل ضرورت حضور کشور در نظم جدید جهانی، هم در عرصه سختافزاری و هم در عرصه نرمافزاری، دانشگاهیان و دانشجویان در شمار صفوف مقدم این مسئولیت قرار گرفتهاند. در این نگاه، دانشگاه مصرفکننده دانش و فناوری تولیدشده در جهان نیست و باید در شکلدهی به ظرفیتهای فکری و علمی کشور برای شناخت تحولات و تأمین منافع ملی مشارکت کند. بنابراین، حفظ هویت فکری دانشگاه در کنار ارتقای توان علمی آن، در پیوند با یکدیگر معنا پیدا میکنند.
از سوی دیگر، هشدار درباره الگوی استعمار نو نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. در این الگو، به جای حضور مستقیم قدرت خارجی در اداره کشورها، تربیت نیروهایی در دستور کار قرار میگیرد که در سطوح فکری و اجرایی، همان جهتگیریها و کارکردهای موردنظر قدرت مسلط را دنبال کنند. این مسئله، ضرورت توجه به استقلال فکری در نظام آموزش عالی و فرایند نخبهپروری را برجسته میکند.
در همین زمینه، تأکید بر «نقشآفرینی مستقیم و مؤثر نخبگان انواع رشتههای نظری و تجربی دانشگاه و حوزه در سطوح طرحریزی و خطمشیگذاری» واجد اهمیت ویژهای است. واژه «مستقیم» نشان میدهد که حضور نخبگان نباید به ارائه مشورتهای پراکنده یا اظهارنظر پس از اتخاذ تصمیم محدود شود؛ بلکه آنان باید در فرایند تعریف مسئله، طراحی سیاست و ارزیابی پیامدهای آن حضور داشته باشند. چنین مشارکتی نیز نیازمند گفتوگوی میانرشتهای است؛ زیرا مسائل پیچیده کشور را نمیتوان تنها با اتکا به محاسبات اقتصادی، ملاحظات حقوقی یا ملاحظات سیاسی، بهصورت مستقل و کامل تحلیل کرد.
دانشگاهی که صرفاً به تربیت کارشناس برای اداره وضع موجود بسنده کند، بخش مهمی از ظرفیت خود را در مواجهه با مسائل راهبردی از دست میدهد. عبور از این وضعیت مستلزم بازنگری در مأموریتهای دانشگاه، تقویت تولید علم مسئلهمحور، گسترش مشارکت مستقیم نخبگان در سیاستگذاری و فراهمکردن زمینه تعامل مؤثر دانشگاه و حوزه است. هدف آن است که دانشگاه، ضمن حفظ استانداردهای علمی و بهرهگیری از دانش جهانی، از جایگاه مجری و ناظر سیاستهای دیگران فراتر برود و به یکی از کانونهای اصلی طراحی آینده کشور تبدیل شود.
دکتر مسعود داوودیپور
@radarkhabar_ir
@radarkhabar_ir
۴
۱۹:۰۰