*مروری بر مقرری یازدهم شاهنامهخوانی از تاریخ ۱ مهر ۱۴۰۵ تا تا ۲۴ مهر ۱۴۰۵، سفر کاووس به مازندران و هفتخان رستم*
خواندیم که کیقباد پس از بیرونراندن افراسیاب و شکست تورانیان بر سریر سلطنت ایران تکیه زد و صد سالی در اوج عدل و آرامش بر این ایران حکم راند و بعد از آنکه به حکم قانون طبیعت سر بر بالین خاک نهاد فرزندش کیکاووس بر تخت نشست، فرزندی برخلاف پدر از رفتار و گفتار سنجیده بیبهره، تندمزاج و کمعقل و خیرهسر و اهل عیشوعشرت و می و معشوق. این رذایل اخلاقی سبب میشود دیوی در هیئت رامشگر نزد او بیاید و با وسوسه شاه را هوایی سفر به مازندران خوشوخرم کند. نکته اینکه بنابر تحقیقات شاهنامهپژوهان این مازندران همین مازندران کنونی و شمالی ایران نیست و جایی بوده در ارتفاعات شمالشرقی افغانستان و مشرق تاجیکستان امروزی.
القصه شاه سستعنصر با فریب رامشگر عزم رفتن به مازندران میکند و نصایح زال و رستم مبنی براینکه آن خطه سرزمین دیو و جادوست و هیچ شاهی یارای رفتن به آنجا را ندارد در گوش کاووس یاسین است و بس. کاووس بهمحض ورود به مازندران و برپایی اردوگاه به گیو، یکی از سردارانش دستور میدهد که به مردم آن منطقه یورش برد. چرا؟ دیوانگی و سودای اثبات قدرت! هر چه پدر رعیتنواز و عادلْ رشته بود، پسر ناخلف مردمآزار دهانبین پنبه میکند. این قسمتهای شاهنامه بهنظر من چهرهای واقعیتر از تاریخ ارائه میکنند و روایت را از داستانی صرفاً اساطیری و حماسی با جلوههای افسانه و خیال متمایز میکنند و شاهی را پیش چشممان میآورند که زمینیست و امیال دنیایی و زمینیاش مردم و زیردستانش را خاکستر میکند و همین تصویر ضرباهنگ روایت شاهنامه را تنوع میبخشد و همزمان حاوی پند جناب حافظ است که دائماً یکسان نباشد حال دوران... .
باری، شاه سرمست از قدرت برای دیو سپید، بزرگترین دیو مازندران پیام میفرستد و از او طلب یاری میکند. دیو نیز در پاسخ و برای اینکه به شاه بفهماند خیال تصرف مازندران هوسی خام است شبانه ابری سیاه بر فراز لشکر ایران میفرستد که از آن سنگ و چوب میبارد و سبب کشتهشدن عدهٔ کثیری از سپاهیان و نابینایی شاه ایران و برخی فرماندهان میشود. دیو سپید با لحنی طعنهآمیز به کاووس هشدار میدهد که اگر با گرشاسپشاه پیمان نبسته بود که با جادو و نیرنگ به جنگ ایران نیاید، شاه و سپاهش را به خاکوخون میکشید. نهایتاً کاووسشاه و باقیماندهٔ سپاه، با ۱۲هزار نگهبانِ دیو اسیر میشوند و حالا باید راهی برای نجات پیدا شود.
یکی از افراد سپاه که از اسارت جان به در برده، به دستور شاه مأمور رفتن به سیستان و کمکخواستن از زال و رستم میشود و زال هم چارهای نمیبیند جز اینکه فرزند برومندش رستم را راهی سفر به مازندران کند، سفری که به راهنمایی زال از راهی کوتاهتر اما پرخطر صورت میگیرد و سفر معروف هفتخان که تبدیل به استعارهای از انجام کارهای دشوار با طی مراحل طولانی و پیچیده شده است.
خان اول، نیستانیست بهظاهر آرام که رستم قصد خفتن در آن میکند، غافل ازآنکه شیری در آن نیستان خانه دارد که شبانه از لانهاش بیرون میآید و چون رستم و رخش را خفته میبیند آهنگ دریدن رخش میکند اما رخش آنقدر با سُمش بر سر او میکوبد و او را به دندان میگیرد و بر زمین میزند که شیر میمیرد و بلاگردان پهلوان میشود. (یعنی خواب رستم اینقدر سنگین بوده؟)
خان دوم، بیابان بیآبوعلفیست که تشنگی شدیدی بر اسب و سوار عارض میکند تا اینکه میشی از راه میرسد و رستم در پی او به چشمهٔ آبی میرسد که سیرابش میکند و فرصت شکار و استراحت میدهد.
خان سوم بیشهایست که اژدهایی در آن سکنی گزیده و شبانگاه از پناهگاهش بیرون میآید اما بهمحض سروصدای رخش و کمکخواستن او از رستم، اژدها با نیرنگی ناپدید میشود تااینکه در مرتبهٔ سوم فریبش کارگر نمیفتد و رستم هلاکش میکند.
خان چهارم جاییست که سفرهای مملو از انواع غذا و نوشیدنی گسترده شده و رستم سر سفره مینشیند، رفع گرسنگی و تشنگی میکند، تار کنار سفره را برمیدارد و مینوازد که ناگهان دیوی در هیئت زنی زیبا و فریبا به سمتش میآید، رستم با دیدن او به نشانهٔ تحسین نام خدا را به زبان میآورد و زن بهمحض شنیدن نام خدا تیره و تار میشود و به ذات اصلیاش باز میگردد و رستم خشمگین از این حیله، دوشقهاش میکند.
خان پنجم مزرعهایست سرسبز که رستم رخش را در آن به چرا رها میکند و خود به خواب میرود. صاحب مزرعه گلهکنان سروقت رستم میآید و با چوب میزندش و رستم هم در پاسخ هر دو گوش او را میبرد و میگذارد کف دستش! صاحب مزرعه شرح ماوقع با مرزبان آن ناحیه میگوید و مرزبان قصد حمله به رستم میکند. (رفتار رستم با صاحب مزرعه را نمیپسندم و یک نمرهٔ منفی گوشهٔ ذهنم برایش ثبت میکنم. مگر چه خواسته بود؟ تو بیاجازه رفتی مزرعهٔ او.)
باری، رستم گروهی از افراد مرزبان را می
خواندیم که کیقباد پس از بیرونراندن افراسیاب و شکست تورانیان بر سریر سلطنت ایران تکیه زد و صد سالی در اوج عدل و آرامش بر این ایران حکم راند و بعد از آنکه به حکم قانون طبیعت سر بر بالین خاک نهاد فرزندش کیکاووس بر تخت نشست، فرزندی برخلاف پدر از رفتار و گفتار سنجیده بیبهره، تندمزاج و کمعقل و خیرهسر و اهل عیشوعشرت و می و معشوق. این رذایل اخلاقی سبب میشود دیوی در هیئت رامشگر نزد او بیاید و با وسوسه شاه را هوایی سفر به مازندران خوشوخرم کند. نکته اینکه بنابر تحقیقات شاهنامهپژوهان این مازندران همین مازندران کنونی و شمالی ایران نیست و جایی بوده در ارتفاعات شمالشرقی افغانستان و مشرق تاجیکستان امروزی.
القصه شاه سستعنصر با فریب رامشگر عزم رفتن به مازندران میکند و نصایح زال و رستم مبنی براینکه آن خطه سرزمین دیو و جادوست و هیچ شاهی یارای رفتن به آنجا را ندارد در گوش کاووس یاسین است و بس. کاووس بهمحض ورود به مازندران و برپایی اردوگاه به گیو، یکی از سردارانش دستور میدهد که به مردم آن منطقه یورش برد. چرا؟ دیوانگی و سودای اثبات قدرت! هر چه پدر رعیتنواز و عادلْ رشته بود، پسر ناخلف مردمآزار دهانبین پنبه میکند. این قسمتهای شاهنامه بهنظر من چهرهای واقعیتر از تاریخ ارائه میکنند و روایت را از داستانی صرفاً اساطیری و حماسی با جلوههای افسانه و خیال متمایز میکنند و شاهی را پیش چشممان میآورند که زمینیست و امیال دنیایی و زمینیاش مردم و زیردستانش را خاکستر میکند و همین تصویر ضرباهنگ روایت شاهنامه را تنوع میبخشد و همزمان حاوی پند جناب حافظ است که دائماً یکسان نباشد حال دوران... .
باری، شاه سرمست از قدرت برای دیو سپید، بزرگترین دیو مازندران پیام میفرستد و از او طلب یاری میکند. دیو نیز در پاسخ و برای اینکه به شاه بفهماند خیال تصرف مازندران هوسی خام است شبانه ابری سیاه بر فراز لشکر ایران میفرستد که از آن سنگ و چوب میبارد و سبب کشتهشدن عدهٔ کثیری از سپاهیان و نابینایی شاه ایران و برخی فرماندهان میشود. دیو سپید با لحنی طعنهآمیز به کاووس هشدار میدهد که اگر با گرشاسپشاه پیمان نبسته بود که با جادو و نیرنگ به جنگ ایران نیاید، شاه و سپاهش را به خاکوخون میکشید. نهایتاً کاووسشاه و باقیماندهٔ سپاه، با ۱۲هزار نگهبانِ دیو اسیر میشوند و حالا باید راهی برای نجات پیدا شود.
یکی از افراد سپاه که از اسارت جان به در برده، به دستور شاه مأمور رفتن به سیستان و کمکخواستن از زال و رستم میشود و زال هم چارهای نمیبیند جز اینکه فرزند برومندش رستم را راهی سفر به مازندران کند، سفری که به راهنمایی زال از راهی کوتاهتر اما پرخطر صورت میگیرد و سفر معروف هفتخان که تبدیل به استعارهای از انجام کارهای دشوار با طی مراحل طولانی و پیچیده شده است.
خان اول، نیستانیست بهظاهر آرام که رستم قصد خفتن در آن میکند، غافل ازآنکه شیری در آن نیستان خانه دارد که شبانه از لانهاش بیرون میآید و چون رستم و رخش را خفته میبیند آهنگ دریدن رخش میکند اما رخش آنقدر با سُمش بر سر او میکوبد و او را به دندان میگیرد و بر زمین میزند که شیر میمیرد و بلاگردان پهلوان میشود. (یعنی خواب رستم اینقدر سنگین بوده؟)
خان دوم، بیابان بیآبوعلفیست که تشنگی شدیدی بر اسب و سوار عارض میکند تا اینکه میشی از راه میرسد و رستم در پی او به چشمهٔ آبی میرسد که سیرابش میکند و فرصت شکار و استراحت میدهد.
خان سوم بیشهایست که اژدهایی در آن سکنی گزیده و شبانگاه از پناهگاهش بیرون میآید اما بهمحض سروصدای رخش و کمکخواستن او از رستم، اژدها با نیرنگی ناپدید میشود تااینکه در مرتبهٔ سوم فریبش کارگر نمیفتد و رستم هلاکش میکند.
خان چهارم جاییست که سفرهای مملو از انواع غذا و نوشیدنی گسترده شده و رستم سر سفره مینشیند، رفع گرسنگی و تشنگی میکند، تار کنار سفره را برمیدارد و مینوازد که ناگهان دیوی در هیئت زنی زیبا و فریبا به سمتش میآید، رستم با دیدن او به نشانهٔ تحسین نام خدا را به زبان میآورد و زن بهمحض شنیدن نام خدا تیره و تار میشود و به ذات اصلیاش باز میگردد و رستم خشمگین از این حیله، دوشقهاش میکند.
خان پنجم مزرعهایست سرسبز که رستم رخش را در آن به چرا رها میکند و خود به خواب میرود. صاحب مزرعه گلهکنان سروقت رستم میآید و با چوب میزندش و رستم هم در پاسخ هر دو گوش او را میبرد و میگذارد کف دستش! صاحب مزرعه شرح ماوقع با مرزبان آن ناحیه میگوید و مرزبان قصد حمله به رستم میکند. (رفتار رستم با صاحب مزرعه را نمیپسندم و یک نمرهٔ منفی گوشهٔ ذهنم برایش ثبت میکنم. مگر چه خواسته بود؟ تو بیاجازه رفتی مزرعهٔ او.)
باری، رستم گروهی از افراد مرزبان را می
۶۳
۶:۲۲