بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»از امام باقر (علیه السلام) روایت شده است که فرمودند:«شیعیان ما را به زیارت مزار امام حسین (علیه السلام) فرمان دهید؛ چرا که آمدن به سوی او، روزی را افزون میسازد، عمر را طولانی میگرداند و گزندهای ناگوار را دور میسازد. و همانا زیارت او، بر هر مؤمنی که به امامتِ الهیِ حسین (ع) اقرار دارد، فریضهای است قلمدادشدنی.»کامل الزيارات، ج ۱، ص ۱۵۰این حدیث شریف که از زبان حقگوی امام محمد باقر (علیه السلام) جاری شده، در بردارنده ابعاد عمیق اعتقادی، تربیتی و معیشتی است و بار مسئولیت بزرگی را بر دوش اهل ایمان مینهد.یکم: آثار برزخی و دنیوی زیارت .امام (ع) میان ساحت معنوی و واقعیتهای زندگی پیوندی استوار برقرار میسازند و تأکید میفرمایند که زیارت امام حسین (ع) تنها یک آیین عبادیِ صرف نیست، بلکه بازتابهای عینی و ملموسی در زندگی دارد:فزونی در روزی: گشوده شدن درهای خیر و برکت، چه در مال و مادیات و چه در امور معنوی.طول عمر: دستیافتن به برکت در زمان، توفیقِ انجام کارهای شایسته و دیرزیستیِ با عزت.دفع ناگواریها و بلایا: برخوردار شدن از سپر حفاظت الهی در برابر گرفتاریها، شرور و مرگهای ناگهانی و بد.
دوم: بُعد اعتقادی و مسئولیت شرعى.«وَإِتْيَانَهُ مُفْتَرَضٌ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ يُقِرُّ لِلْحُسَيْنِ بِالْإِمَامَةِ مِنَ اللَّهِ»اوج درکِ مسئولیت در همین فراز نهفته است؛ چرا که امام باقر (ع) جایگاه این زیارت را تا مرتبه یک «فریضه روحی و اخلاقی» بالا میبرند (که در برخی آرای فقهی، در صورت استطاعت و امنیت راه، به وجوب کفایی یا عینی نیز تعبیر شده است).پیوند ولایت و عمل: اقرار به امامت، تنها لقلقه زبان نیست؛ بلکه برخاسته از تعهد و ملازم با عمل است. رهسپار شدن به زیارت امام حسین (ع)، اعلام رسمی و عملیِ پایبندی به جبهه عدالت و بیزاری از ستم است.تجدید پیمان: حضور در کربلا، تجدید بیعتی است با امام و الهام گرفتن از ارزشهای والای ایثار و اصلاحگری.
خلاصه مسئولیت امروز ما:این حدیث شریف از ما میخواهد که با زیارت سیدالشهدا (ع) به عنوان یک امر حاشیهای یا مستحبی عادی برخورد نکنیم؛ بلکه آن را مظهر زندهنگهداشتن آیین دین، مایه تقویت جبهه حق و درگاهی سترگ برای خیر دنیا و آخرت بدانیم. پس هر آنکس که به امامت ایشان باور دارد، شایسته است این زیارت را در صدر اولویتها و برنامههای عبادی و زندگی خود — به قدر توان و استطاعت — قرار دهد.بار الها! ما را بدان سو رهنمون ساز که در سراسر زندگی، گام در مذهب و مَسلک مبارک او نهیم و آنگونه که خواستِ اوست، بار مسئولیت حق، عدالت و امانت را بر دوش کشیم. پروردگارا! رفتارهای روزمرهمان را به مثابه زیارتی برای او، شکیباییمان را در مسیر طاعت، جهادی در پیشگاهش و مواسات و همدردیمان را... [در راه او قرار ده].آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"«و توفیق من جز به خدا نیست؛ بر او توکل کردم و به سوی او بازمیگردم.»وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ :مُرُوا شِيعَتَنَا بِزِيَارَةِ قَبْرِ اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَإِنَّ إِتْيَانَهُ يَزِيدُ فِي اَلرِّزْقِ وَ يَمُدُّ فِي اَلْعُمُرِ وَ يَدْفَعُ مَدَافِعَ اَلسَّوْءِ وَ إِتْيَانَهُ مُفْتَرَضٌ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ يُقِرُّ لِلْحُسَيْنِ بِالْإِمَامَةِ مِنَ اَللَّهِ.کامل الزيارات ج 1، ص 150هذا الحديث الشريف المروي عن الإمام محمد الباقر (عليه السلام) يحمل أبعاداً عقائدية، تربوية، ومعيشية عميقة، ويضع مسؤولية كبرى على عاتق المؤمنين.أولاً: الآثار البرزخية والدنيوية للزيارةيُربط الإمام (ع) بين الجانب الروحي والواقع المعاش، مؤكداً أن زيارة الإمام الحسين (ع) ليست مجرد طقس تعبدي، بل لها انعكاسات واقعية ملموسة:زيادة الرزق: فتح أبواب الخير والبركة المادية والمعنوية.مدّ العمر: البركة في الوقت والتوفيق للعمل الصالح وطول العمر.دفع مدافع السوء: الحماية الإلهية من البلايا، والشرور، وميتة السوء.ثانياً: البُعد العقائدي والمسؤولية الشرعية."وَإِتْيَانَهُ مُفْتَرَضٌ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ يُقِرُّ لِلْحُسَيْنِ بِالْإِمَامَةِ مِنَ اللَّهِ"هنا تكمن ذروة الإحساس بالمسؤولية؛ فالإمام الباقر (ع) يرفع رتبة الزيارة إلى مستوى "الافتراض الروحي والأخلاقي" (وفي بعض الآراء الفقهية الوجوب الكفائي أو العيني مع الاستطاعة والأمن).الربط بين الولاء والعمل: الإقرار بالإمامة ليس مجرد لقلقة لسان، بل هو التزام وممارسة. زيارة الامام الحسين (ع) هي الإعلان العملي عن الانتماء لخط العدالة والرفض للظلم.تجديد العهد: الذهاب إلى كربلاء هو تجديد للبيعة مع الإمام، واستلهام لقيم التضحية والإصلاح.
خلاصة المسؤولية اليوم:الحديث يدعونا ألا نتعامل مع زيارة سيد الشهداء كأمر هامشي أو مستحب عادي، بل هي مظهر من مظاهر إحياء الدين، وتقوية لشوكة الحق، وباب عظيم لخير الدنيا والآخرة. فمن كان مقراً بإمامته، عليه أن يضع هذه الزيارة في مقدمة اهتماماته وبرامجه العبادية والحياتية قدر استطاعته.اللَّهُمَّ وَفِّقْنَا لِأَنْ نَسْلُكَ نَهْجَهُ المُبَارَكَ فِي حَيَاتِنَا كُلِّهَا، وَأَنْ نَتَحَمَّلَ مَسْؤُولِيَّةَ الحَقِّ وَالعَدْلِ وَالأَمَانَةِ كَمَا أَرَادَ. اجْعَلْ أَفْعَالَنَا اليَوْمِيَّةَ زِيَارَةً لَهُ، وَصَبْرَنَا عَلَى الطَّاعَةِ جِهَاداً بَيْنَ يَدَيْهِ، وَمُوَاسَاتَنَا لِلْفُقَرَاءِ نُصْرَةً لِمَنْهَجِهِ.آمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»«السَّلامُ عَلَيْكَ يا كَرِيمَ أَهْلِ الْبَيْتِ»نتقدّم بأحَرّ التعازي وأبلغ المواساة في ذكرى الاستشهاد المفجع للكوكب الثاني الساطع في سماء الولاية، الإمام الحسن المجتبى (عليه السلام).لقد كان صلح ذلك الإمام الهمام، المظلوم والمقرون بالحكمة، أبهى تجلٍّ للصبر والدِّراية والحفاظِ على الإسلام. نأمل أن تتزيّن أرواحنا وقلوبنا بزينة الكرامة والحِلْمِ وصدق الولاء، وبالاقتداءِ بسيرته النيّرة.أَنَّ الإِمَامَ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ دَخَلَ يَوْماً إِلَى الإِمَامِ الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ بَكَى فَقَالَ لَهُ مَا يُبْكِيكَ يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ أَبْكِي لِمَا يُصْنَعُ بِكَ فَقَالَ لَهُ الإِمَامَ اَلْحَسَنُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِنَّ اَلَّذِي يُؤْتَى إِلَيَّ سَمٌّ يُدَسُّ إِلَيَّ فَأُقْتَلُ بِهِ وَ لَكِنْ لاَ يَوْمَ كَيَوْمِكَ يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ يَزْدَلِفُ إِلَيْكَ ثَلاَثُونَ أَلْفَ رَجُلٍ يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ مِنْ أُمَّةِ جَدِّنَا مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ يَنْتَحِلُونَ دِينَ اَلْإِسْلاَمِ فَيَجْتَمِعُونَ عَلَى قَتْلِكَ وَ سَفْكِ دَمِكَ وَ اِنْتِهَاكِ حُرْمَتِكَ وَ سَبْيِ ذَرَارِيِّكَ وَ نِسَائِكَ وَ اِنْتِهَابِ ثَقَلِكَ فَعِنْدَهَا تَحِلُّ بِبَنِي أُمَيَّةَ اَللَّعْنَةُ وَ تُمْطِرُ اَلسَّمَاءُ رَمَاداً وَ دَماً وَ يَبْكِي عَلَيْكَ كُلُّ شَيْءٍ حَتَّى اَلْوُحُوشُ فِي اَلْفَلَوَاتِ وَ اَلْحِيتَانُ فِي اَلْبِحَارِ .الأمالي (للصدوق) ج 1، ص 115توضيح مختصر .مظلومية الإمام الحسين (عليه السلام) ونهضته وضوابط الإمامةتختصر هذه الرواية الشريفة المروية جوهر العقيدة والنهضة عند أهل البيت (عليهم السلام)؛ حيث تجمع بين أدب الإمامة والانقياد لإمام الزمان من جهة، وبين عظمة المظلومية وشمولية الثورة ضد الظلم والفساد من جهة أخرى.أولاً: طاعة الإمام الحسين (عليه السلام) لإمام زمانه (الإمام الحسن عليه السلام) .يُظهر بكاء الإمام الحسين ودخوله على أخيه الإمام الحسن (عليهما السلام) بعداً عقائدياً وأخلاقياً رفيعاً:
التسليم والتأدب مع الإمام المفترض الطاعة:في حياة الإمام الحسن (عليه السلام)، كان هو الإمام والوالي الشرعي والأصل في الاتباع. ورغم المقامات العظيمة للإمام الحسين (ع)، إلا أنه جسّد أسمى صور التسليم والانقياد المطلق لإمام زمانه في سائر قراراته وسياساته.
بكاء المعرفة بالقدر والمقام:لم يكن بكاء الإمام الحسين (ع) مجرد عاطفة أخوية مجردة، بل كان بكاء عارفٍ بمقام الإمامة، وإظهاراً لمظلومية الإمام المفترض الطاعة وما يلاقيه من غدر وتغييب للحق ودسٍّ للسم من قِبل الأدعياء.
إرساء أصل الاتباع للأمة:قدّم الإمام الحسين (ع) بتواضعه وطاعته لأخيه درساً عميماً للأمة في كيفية الالتفاف حول إمام الزمان وعدم التقدم عليه أو التأخر عنه، محققاً القول المأثور: «الحسن والحسين إمامان قاما أو قعدا».
ثانياً: عمق المظلومية – «لا يوم كيومك يا أبا عبد الله» .تتجلى مظلومية الإمام الحسين (عليه السلام) في إخبار الإمام الحسن بتفاصيل الفاجعة غير المسبوقة في التاريخ:
فداحة الانحراف والنفاق:الفاجعة الكبرى لم تكن في أصل القتل فحسب، بل في أن مَن احتشدوا لقتله (ثلاثون ألفاً) كانوا «يدّعون أنهم من أمة جدنا محمد وينتحلون دين الإسلام»، مما كشف الانحراف الخطر الذي وصل إليه المجتمع تحت سلطة بني أمية.
شمولية الجريمة والانتهاك:لم تتوقف المظلومية عند حدود القتل وسفك الدم الشريف، بل تعدّتها إلى انتهاك الحرمات، وسلب الثقل والخيم، وسبي النساء والأطفال، وهي جريمة كشفت تجرد أعدائه من أدنى القيم الإنسانية والدينية.
عظمة المصاب كونيّاً:إخبار الإمام الحسن (ع) بأن السماء ستمطر دماً ورماداً وأن الكائنات (حتى الوحوش والحيتان) ستبكي عليه، هو إشارة إلى أن قتله كان خرقاً للسنن الإلهية ومساساً بكرامة الوجود كُله.
ثالثاً: النهضة الحسينية ضد الفساد والفجور والظلم .تبيّن الرواية المبررات العقائدية والرسالية لثورة الإمام الحسين (عليه السلام):
تعرية الحكم الأموي الزائف:أشار النص إلى أن هذه الجريمة هي النقطة التي «تحلّ بها ببني أمية اللعنة»، لأنهم مثلوا رأس الفساد والفجور والظلم، واستغلوا رداء الإسلام لضرب قيمِه ومحاربة أهله.
إحياء الضمير والأمة:كانت نهضة الإمام الحسين (ع) حركة تصحيحية شجاعة لفرز الحق عن الباطل
كانت نهضة الإمام الحسين (ع) حركة تصحيحية شجاعة لفرز الحق عن الباطل، وإعادة التكليف الإلهي إلى نصابه بعد أن بلغت الأمة درجة من التزييف والانحراف تُباح فيها دماء أسباط النبي.
الخلود والرمزية:أضحت هذه المظلومية والتضحية الجسيمة وقوداً أبدياً للثورة على الفساد والتسلط؛ حيث غدت مدرسة تُعلّم الأحرار في كل زمان ومكان أن مواجهة الظلم واجبٌ رسالي مهما عظمت التضحيات.
خلاصة جامعة:تبيّن الرواية أن الإمام الحسين (عليه السلام) هو الجندي المطيع لإمام زمانه (الإمام الحسن عليه السلام) في حال حياته، والثائر العظيم بوجه الظلم والفساد عند اضطلاعه بالإمامة؛ فكانت مظلوميته ودمه الطاهر ثمناً لإحياء الدين وتعرية النفاق الأموي إلى الأبد.«اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ المُتَمَسِّكِينَ بِوَلَايَةِ أَهْلِ الْبَيْتِ، وَالرَّاضِخِينَ لِأَمْرِ إِمَامِ زَمَانِنَا، وَارْزُقْنَا ثَبَاتَ الْقَدَمِ عَلَى نَهْجِ الْحُسَيْنِ فِي مُوَاجَهَةِ الظُّلْمِ وَالْفَسَادِ، وَارْزُقْنَا شَفَاعَتَهُ يَوْمَ الْوُرُودِ، إِنَّكَ سَمِيعٌ مُجِيبٌ».آمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. ابو حامد
الخلود والرمزية:أضحت هذه المظلومية والتضحية الجسيمة وقوداً أبدياً للثورة على الفساد والتسلط؛ حيث غدت مدرسة تُعلّم الأحرار في كل زمان ومكان أن مواجهة الظلم واجبٌ رسالي مهما عظمت التضحيات.
خلاصة جامعة:تبيّن الرواية أن الإمام الحسين (عليه السلام) هو الجندي المطيع لإمام زمانه (الإمام الحسن عليه السلام) في حال حياته، والثائر العظيم بوجه الظلم والفساد عند اضطلاعه بالإمامة؛ فكانت مظلوميته ودمه الطاهر ثمناً لإحياء الدين وتعرية النفاق الأموي إلى الأبد.«اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ المُتَمَسِّكِينَ بِوَلَايَةِ أَهْلِ الْبَيْتِ، وَالرَّاضِخِينَ لِأَمْرِ إِمَامِ زَمَانِنَا، وَارْزُقْنَا ثَبَاتَ الْقَدَمِ عَلَى نَهْجِ الْحُسَيْنِ فِي مُوَاجَهَةِ الظُّلْمِ وَالْفَسَادِ، وَارْزُقْنَا شَفَاعَتَهُ يَوْمَ الْوُرُودِ، إِنَّكَ سَمِيعٌ مُجِيبٌ».آمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»«السَّلامُ عَلَيْكَ يا كَرِيمَ أَهْلِ الْبَيْتِ»سألروز شهادت جانسوز دومین اختر تابناک ولایت، حضرت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) تسلیت باد.صلحِ مظلومانه و پرحکمت آن امام همام، عالیترین جلوهی صبر، درایت و پاسداری از اسلام بود. امید که با بهرهگیری از سیرهی نورانی ایشان، جان و دلمان به زیور کرامت، بردباری و ولایتمداری آراسته شود.روایت شده است که روزی امام حسین بن علی بن ابیطالب (علیهما السلام) بر برادرش امام حسن (علیه السلام) وارد شد. چون چشمش به ایشان افتاد، گریست. امام حسن (ع) فرمود: «برادر! چه چیز تو را به گریه انداخته است؟»عرض کرد: «بر آنچه با تو میکَنند میگریم.»امام حسن (علیه السلام) فرمود:«آنچه بر سر من میآید، زهری است که به نهانی به من میچشانند و بدان به شهادت میرسم؛«لاَ يَوْمَ كَيَوْمِكَ يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ»اما هیچ روزی چون روزِ تو نیست، ای اباعبدالله! سی هزار مرد که مدعیاند از امت جدّ ما محمد (صلی الله علیه و آله) هستند و خود را به دین اسلام میبندند، بر گردِ تو هجوم میآورند و بر کشتن تو، ریختن خونت، هتک حرمتت، به اسارت بردن فرزندان و زنانت، و غارت اموالت همپیمان میشوند. در آن هنگام است که لعنت الهی بر بنیامیه فرود میآید، آسمان خاکستر و خون میبارد و هر موجودی، حتی درندگان بیابان و ماهیان دریا، بر تو میگریند.»الأمالی (للصدوق) ج 1، ص 115توضیح مختصر:مظلومیت امام حسین (علیه السلام)، قیام او و شاخصهای امامتی .این روایت شریف، جوهرِ مکتب و قیام اهلبیت (علیهم السلام) را به تصویر میکشد؛ چراکه از یکسو ادب امامت و فرمانبری از امامِ عصر را نشان میدهد و از سوی دیگر، عظمتِ مظلومیت و ابعادِ همهجانبهی قیام در برابر ظلم و فساد را آشکار میسازد.۱. پیروی و فروتنی امام حسین (ع) در برابر امامِ زمانش (امام حسن عليه السلام) .گریستن و حضور امام حسین (ع) نزد برادر بزرگوارش، نشاندهندهی بعدی والا از معارف دینی و اخلاقی است:تسلیم و رعایت ادب در برابر امامِ مفترضالطاعه: در زمان حیات امام حسن (ع)، ایشان امام و ولیّ شرعی جامعه بودند و اصل، پیروی از ایشان بود. امام حسین (ع) با وجود مقام والا و والای خود، عالیترین نمونهی تسلیم و فرمانبری مطلق از امامِ عصر خویش را در تمام تصمیمها و سیاستها به نمایش گذاشت.گریهای از سرِ معرفت به مقام و تقدیر: گریهی امام حسین (ع) تنها یک عاطفهی برادرانه نبود؛ بلکه گریهی عارفی بود که به مقام امامت شناخت داشت و مظلومیتِ امامِ واجب الاطاعه، پیمانشکنی مدعیان، پردهنشینی حق و مظلومیتِ شهادت با زهر را به چشم میدید.استوار ساختن اصلِ پیروی برای امت: امام حسین (ع) با تواضع و طاعت نسبت به برادرش، درسی ماندگار به امت داد که چگونه گردِ امامِ زمان بچرخند و نه قدمی از او پیش افتند و نه پس بمانند؛ و این تجسم همان کلام والا بود که: «الحسن والحسین إمامان قاما أو قعدا» (حسن و حسین دو امامند، چه قیام کنند و چه بنشینند).
۲. عمق مظلومیت – «لا یوم کیومک یا أبا عبد الله» .مظلومیت امام حسین (ع) در پیشگویی امام حسن (ع) از جزئیات بیسابقهترین فاجعهی تاریخ آشکار میشود:
عمق انحراف و نفاق:فاجعهی بزرگ تنها در اصلِ شهادت نبود، بلکه در این بود که لشکرِ سیهزار نفرهی مهاجم «مدعی بودند از امت پیامبرند و خود را به اسلام منسوب میکردند». این امر نشاندهندهی انحراف خطیری بود که جامعه تحت سلطهی بنیامیه به آن دچار شده بود.ابعاد همهجانبهی جنایت و هتک حرمت: این مظلومیت به شهادت و ریخته شدن خونِ پاک محدود نماند؛ بلکه تا هتک حرمتها، غارت خیام و به اسارت بردن زنان و کودکان امتداد یافت—جنایتی که عاری بودن دشمنان از پایینترین ارزشهای انسانی و دینی را برملا ساخت.
عظمتِ تکوینی مصیبت:اینکه آسمان خون و خاکستر ببارد و تمامی موجودات (حتی وحوش بیابان و ماهیان دریا) بر او بگریند، نشانه آن است که شهادت ایشان دستاندازی به کرامتِ تمامِ هستی و شکافی بزرگ در سنن الهی بود.
۳. قیام حسینی در برابر فساد، ستم و تباهی .این روایت، زمینهها و پیامدهای والای قیام امام حسین (ع) را روشن میسازد:
رسوا ساختن حکومتِ دروغین اموی: متن حدیث اشاره دارد که این جنایت نقطهی فرود آمدن «لعنت ابدی بر بنیامیه» است؛ چراکه آنان سرچشمهی فساد و ستم بودند و از نام اسلام برای نابودی ارزشهای آن و نبرد با اولیای خدا سوءاستفاده میکردند.
ب
بیدارگری وجدان امت:قیام امام حسین (ع) حرکتی شجاعانه برای جداسازی حق از باطل و بازگرداندن تکلیف الهی به جایگاه اصلیاش بود؛ آنهم در روزگاری که جامعه به چنان انحرافی دچار شده بود که ریختن خون فرزندان پیامبر را مباح میشمردند.
جاودانگی و نمادین بودن:این مظلومیت و ایثارِ بزرگ، به سوختِ همیشگیِ کانونهای آزاديخواهی و مبارزه با فساد مبدل شد و مکتبی ساخت که به آزادگانِ جهان میآموزد ایستادگی در برابر ظلم، وظیفهای الهی و رسالی است؛ هرچند هزینهی آن بس سنگین باشد.
چکیدهی سخن:این روایت نشان میدهد که امام حسین (علیه السلام) در زمان حیات امام حسن (ع)، سربازی مطیع برای امامِ عصر خود بود و پس از پذیرش بار امامت، مجاهدی بزرگ در برابر ظلم و فساد. مظلومیت و خون پاک او، بهای احیای دین خدا و رسوایی ابدی نفاقِ اموی شد.«خداوندا! ما را از متمسکین به ولایت اهلبیت (علیهم السلام) و تسلیمشدگان در برابر فرمان امام زمانمان قرار ده؛ ثبات قدم در راه حسین (ع) برای مواجهه با ظلم و فساد را روزیمان فرما و در روز ورود به محشر، ما را از شفاعت او بهرهمند ساز، که تو شنونده و اجابتکنندهی دعاهایی.»آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"«و توفیق من جز به خدا نیست؛ بر او توکل کردم و به سوی او بازمیگردم.»وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. ابو حامد
جاودانگی و نمادین بودن:این مظلومیت و ایثارِ بزرگ، به سوختِ همیشگیِ کانونهای آزاديخواهی و مبارزه با فساد مبدل شد و مکتبی ساخت که به آزادگانِ جهان میآموزد ایستادگی در برابر ظلم، وظیفهای الهی و رسالی است؛ هرچند هزینهی آن بس سنگین باشد.
چکیدهی سخن:این روایت نشان میدهد که امام حسین (علیه السلام) در زمان حیات امام حسن (ع)، سربازی مطیع برای امامِ عصر خود بود و پس از پذیرش بار امامت، مجاهدی بزرگ در برابر ظلم و فساد. مظلومیت و خون پاک او، بهای احیای دین خدا و رسوایی ابدی نفاقِ اموی شد.«خداوندا! ما را از متمسکین به ولایت اهلبیت (علیهم السلام) و تسلیمشدگان در برابر فرمان امام زمانمان قرار ده؛ ثبات قدم در راه حسین (ع) برای مواجهه با ظلم و فساد را روزیمان فرما و در روز ورود به محشر، ما را از شفاعت او بهرهمند ساز، که تو شنونده و اجابتکنندهی دعاهایی.»آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"«و توفیق من جز به خدا نیست؛ بر او توکل کردم و به سوی او بازمیگردم.»وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ هِلاَلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ:قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا أَدْنَى مَا لِزَائِرِ قَبْرِ اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَقَالَ لِي يَا عَبْدَ اَللَّهِ إِنَّ أَدْنَى مَا يَكُونُ لَهُ أَنَّ اَللَّهَ يَحْفَظُهُ فِي نَفْسِهِ وَ أَهْلِهِ حَتَّى يَرُدَّهُ إِلَى أَهْلِهِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ اَلْقِيَامَةِ كَانَ اَللَّهُ اَلْحَافِظَ لَهُ . کامل الزيارات ج 1، ص 133الحديث يبيّن الحد الأدنى من الأجر والكرامة التي يمنحها الله تعالى لزائر الإمام الحسين (عليه السلام)، وهو "الضمان والأمان الإلهي" الشامل في رحلتين:1. في الدنيا: حفظٌ إلهي تام للزائر في نفسه، ماله، وأهله طوال فترة سفره وحتى عودته.2. في الآخرة: يتولى الله جل جلاله حفظه ورعايته يوم الفزع الأكبر وعند الحساب.برنامج العمل بالحديث:لكي تنال هذا الضمان الإلهي بيقين وتعمل بمضمون الحديث، ركّز على الخطوات العملية التالية عند العزم على الزيارة:
1. الاستحضار واليقين والتسليم:قبل أن تتحرك، استشعر قلبياً معنى "الضمان الإلهي". لا تخرج خائفاً أو متردداً، بل اخرج بقلبٍ مطمئن واثقٍ بأنك في عين الله ورعايته بناءً على قول الصادق (ع).
2. توديع الأهل وتفويض الأمر:استودع عائلتك ونفسك عند الله تعالى عند خروجك. قل: (اللهم إني أستودعك نفسي وأهلي وما ملكتني)، واعلم أن أدنى كرامتك على الله في هذه الرحلة هو حفظهم حتى ترجع.3. الالتزام بآداب السفر والزيارة:الضمان الإلهي يستوجب توقير الرحلة؛ التزم بالعبادة، حُسن الخلق مع الرفاق، مساعدة المحتاجين في الطريق، والابتعاد عن اللغو والمحرمات، لتكون زاهداً عابداً يستحق الحفظ.4. استثمار الأمان الأخروي:بما أن الحديث وعد بالحفظ يوم القيامة، فاجعل زيارتك نقطة تحول (توبة نصوح، قضاء ديون، رد مظالم) ليكون هذا الحفظ الأخروي متناسباً مع طهارة قلبك بعد الزيارة.
الخلاصة العملية:سافر لزيارة الامام الحسين (ع) بقلبٍ آمن، واقطع دابر القلق على عائلتك أو مالك، فالله هو البديل والخليفة عليهم حتى تعود، وهو الحصن لك في قيامتك.اللَّهُمَّ صُنْ جَوَارِحَنَا وَقُلُوبَنَا مِنْ آفَاتِ الدُّنْيَا وَهَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ بِبَرَكَةِ وِلَايَتِهِ، وَاجْعَلْنَا مِمَّنْ تَحُفُّهُمْ مَلَائِكَتُكَ بِالرَّحْمَةِ وَالأَمَانِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، حَتَّى نُقْبِلَ عَلَيْكَ بِوُجُوهٍ بَيْضَاءَ، وَيُنَادَى عَلَيْنَا يَوْمَ القِيَامَةِ: «هَؤُلَاءِ مِنْ زُوَّارِ الحُسَيْنِ شَوْقاً إِلَيْهِ وَعَمَلاً بِنَهْجِهِ». بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».آمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»از عبدالله بن هلال روایت شده است که گفت:به امام صادق (علیهالسلام) عرض کردم: «فدایت شوم، کمترین پاداشی که برای زائر مزار امام حسین (علیهالسلام) است چیست؟» فرمودند: «ای عبدالله، کمترین چیزی که برای او خواهد بود، این است که خداوند خود، خانواده و داراییاش را سرپرستی و حفظ میکند تا آنکه او را به میان خانوادهاش بازگرداند؛ و چون روز رستاخیز فرا رسد، خداوند متعال خود حافظ و نگهبان او خواهد بود.»(کامل الزيارات، جلد ۱، صفحه ۱۳۳)این حدیث شریف، کمترین میزان از پاداش و کرامتی را که خداوند متعال به زائر امام حسین (علیهالسلام) عطا میفرماید تبیین میکند؛ پاداشی که همان «ضمانت و امان الهی» است و دو سرای را در بر میگیرد:۱. در دنیا: حفظ و مراقبت تامّ الهی از شخص زائر، مال و خانوادهاش در تمام طول سفر، تا زمانی که به وطن خویش بازگردد.
۲. در آخرت: خداوند جلّجلاله در روز فزع اکبر (هراس بزرگ) و به هنگام حسابرسی، خود عهدهدار حفظ و عنایت به او خواهد بود.
دستورالعمل عملی برآمده از حدیث:برای آنکه این ضمانت الهی را با یقین در یابید و به مضمون این کلام شریف جامه عمل بپوشانید، هنگام عزم زیارت بر این گامهای عملی تمرکز کنید:
۱. حضور قلب، یقین و تسلیم:پیش از حرکت، معنای «ضمانت الهی» را با تمام وجود و در اعماق قلب خود لمس کنید. با ترس و تردید قدم در راه نگذارید؛ بلکه با دلی آرام و تکیه بر کلام امام صادق (علیهالسلام) رهسپار شوید و بدانید که در پیشگاه نگاه و حمایت پروردگار هستید.
۲. بدرود با خانواده و سپردن امور به کارساز حق:هنگام خروج از خانه، خود و اهل بیت خویش را به خداوند متعال بسپارید و بگویید: (اللهم إني أستودعك نفسي وأهلي وما ملكتني؛ بار خدایا، من جان، خانواده و آنچه را به من بخشیدهای به تو میسپارم)؛ و یقین داشته باشید که کمترین ارج شما نزد خدا در این سفر، سرپرستی و حفظ آنان تا زمان بازگشت شماست.
۳. پایبندی به آداب سفر و زیارت:شایسته است در برابر این ضمانت الهی، حرمت سفر را نگاه دارید؛ به عبادت اهتمام ورزید، با همسفران خوشرفتار باشید، در مسیر به نیازمندان یاری رسانید و از بیهودهگویی و گناه دوری گزینید تا زاهدی عبادتپیشه و سزاوار این حفظ و امان باشید.
۴. بهرهمندی از امان اخروی:از آنجا که در این حدیث، وعده امان و حفظ در روز قیامت داده شده است، زیارت خود را نقطه عطفی برای توبه نصوح، ادای دیون و ردّ مظالم (بازگرداندن حقوق مردم) قرار دهید، تا این حفظ اخروی با پاکیِ دل شما پس از سفر همخوانی داشته باشد.
چکیده عملی:با دلی سرشار از امنیت و آرامش به سوی مزار امام حسین (علیهالسلام) رهسپار شوید و ریشه هرگونه دلشوره و نگرانی برای خانواده و مال خود را برکنید؛ چرا که خداوند در غیاب شما جانشین و سرپرست آنان است تا بازگردید، و در قیامت نیز دژ استوار شما خواهد بود.«بار خدایا! به برکت ولایت آن حضرت، اندامها و دلهای ما را از آسیبهای دنیا و وسوسههای شیاطین مصون بدار، و ما را از کسانی قرار ده که فرشتگانت آنان را در دنیا و آخرت به آغوش رحمت و امنیت میکشند؛ تا با چهرههایی سپید به پیشگاهت آییم و در روز رستاخیز اینگونه بر ما ندا داده شود: «اینان از زائران حسین هستند که از سر شوق به سویش شتافتند و به مرام و راهش متمسک شدند.» به مهربانیات، ای مهربانترین مهربانان.»آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"«و توفیق من جز به خدا نیست؛ بر او توکل کردم و به سوی او بازمیگردم.»وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ:«زِيَارَةُ قَبْرِ اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ تَعْدِلُ عِشْرِينَ حَجَّةً وَأَفْضَلُ، وَمِنْ عِشْرِينَ عُمْرَةً وَحَجَّةً».الکافي ج 4، ص 580توضيح مختصر .ينصّ الحديث الشريف على أن ثواب زيارة الإمام الحسين (ع) يعادل عشرين حجة وعمرة بل ويزيد. هذا الأجر العظيم ليس مجرد مكافأة لعمل ظاهري، بل هو مشروط بغايته الرسالية الحقيقية، ويُفهم دلالياً وفق محورين:أولاً: فلسفة الحث والترغيب .الهدف من هذه النصوص ليس التقليل من شأن فريضة الحج الواجبة — فهي ركن أساسي من أركان الدين لا يسقط بالزيارة — وإنما بيان القيمة العظمى للارتباط بقضية الإمام الحسين (ع)، والتأكيد على أن كعبة الأحرار ومدرسة الاستقامة تتكامل مع مقاصد الحج وتُحيي جوهره.
ثانياً: شروط تحقق الأجر والمقصود .نيل هذا الثواب الإلهي مقيد بوقائع عملية وشروط موضوعية، أبرزها:الارتباط بالنهج لا بالجسد: لا يتحقق الأثر بمجرد الحضور البدني أو التعاطف العاطفي المحض؛ بل بالالتزام العملي بالمبادئ التي استشهد من أجلها الإمام، كإقامة الحق، ومحاربة الظلم، والتمسك بالقيم الأخلاقية.
شرط المعرفة الحقة:يُشترط في الأحاديث أن يكون الزائر "عارفاً بحقه"؛ وهي معرفة تقتضي التسليم لإمامته والائتمام بسيرته، بحيث يتخذ الزائر من الإمام قدوة في صلاته، وتعامله، وأمانته، وعدالته.
الزيارة كعهد للتغيير:إن نصوص الزيارات المأثورة (مثل: "إني سلم لمن سالمكم وحرب لمن حاربكم") هي إعلان موقف وعهد عملي. فإذا لم تنعكس هذه الروح استقامةً في سلوك الزائر وحياته اليومية، فإن الزيارة تفقد جوهرها الحقيقي.
الخلاصة :إن الثواب المذكور في الحديث الشريف هو مكافأة على التحول الرسالي والعملي في شخصية الزائر. فالزيارة دون السير على نهج الإمام ومقاصد ثورته الإصلاحية تظل طقساً ظاهرياً لا يحقق الغاية التي من أجلها جُعل هذا الأجر العظيم.«اللَّهُمَّ اهْدِنَا لِنَهْجِ الْحُسَيْنِ فِي صَلاَحِالأُمَّةِ، وَوَفِّقْنَا لِمُوَاجَهَةِ الْبَاطِلِ وَإِقَامَةِ الْحَقِّ كَمَا أَرَدْتَ وَتَرْضَى.»آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِأَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ،وَجَعَلَنَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِيِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ . ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ «كَلَامُكُمْ نُورٌ.»از امام صادق علیهالسلام روایت شده است که فرمودند:«زیارت قبر امام حسین علیهالسلام برابر با بیست حج و بلکه برتر از آن است، و [نیز] برابر با بیست عمره و حج است.»الکافي ج 4، ص 580شرح كوتاه .این حدیث شریف صراحت دارد که پاداش زیارت امام حسین علیهالسلام با بیست حج و عمره برابری میکند و حتی از آن فراتر میرود. این پاداش بزرگ، صرفاً پاداشی برای یک عمل ظاهری نیست، بلکه مشروط به دستیابی به اهداف رسالتمدارانه و حقیقی آن است. معنای این کلام را میتوان در دو محور اساسی درک کرد:اول: فلسفه تشویق و ترغیب .هدف از اینگونه روایات، کاستن از جایگاه فریضه واجب حج نیست؛ چراکه حج رکنی استوار از ارکان دین است و با هیچ زیارتی ساقط نمیشود. بلکه هدف، تبیین ارزش والای پیوند با نهضت امام حسین علیهالسلام است؛ تا تاکید شود که کعبه آزادگان و مکتب پایداریِ حسینی، با مقاصد حج همسو و تکمیلی است و جوهره آن را زنده میسازد.
دوم: شروط تحقق پاداش و مقصود نهایی .دستیافتن به این ثواب الهی، در گروِ واقعیتهای عملی و شروطی عینی است که مهمترین آنها عبارتند از:پیوند با مرام و اندیشه، نه فقط حضور کالبدی:این اثرِ شگرف، تنها با حضور فیزیکی یا همدردیِ صرفاً عاطفی حاصل نمیشود؛ بلکه نیازمند پایبندی عملی به اصولی است که امام در راه آنها به شهادت رسید؛ اصولی همچون برپاداشتن حق، ستیز با ستم و تمسک به ارزشهای اخلاقی.
شرطِ شناختِ حقیقی (معرفت):در روایات شرط شده است که زائر باید «عارفاً بحقه» (شناسای حق امام) باشد؛ شناختی که ثمره آن، تسلیم در برابر امامت ایشان و پیروی از سیره حیاتشان است. به گونهای که زائر، امام را در نماز، رفتار، امانتداری و عدالتخواهی، الگوی خویش قرار دهد.
زیارت به مثابه پیمانی برای دگرگونی:متون زیارتهای ماثور و رسیده از معصومان (مانند فرازِ: «إني سلم لمن سالمكم وحرب لمن حاربكم»؛ من در صلحم با هر که با شما در صلح است و در جنگم با هر که با شما در جنگ است)، اعلام موضع و پیمانی عملی است. اگر این روحیه در قالب استواری و پاکدستی در رفتار و زندگی روزمره زائر جلوهگر نشود، زیارت جوهر حقیقی خود را از دست میدهد.
نتیجهگیری .پاداش یادشده در حدیث شریف، پاداشی است برای یک تحول رسالتمحور و عملی در شخصیت زائر. بنابراین، زیارتی که با حرکت در مسیر امام و اهداف نهضت اصلاحگرانه او همراه نباشد، در حد یک آیین ظاهری باقی میماند و به آن مقصود والایی که چنین پاداش عظیمی برایش قرار داده شده است، نخواهد رسید.«بارالها! ما را به راه حسینیِ اصلاحِ امت هدایت فرما، و توفیقمان ده تا آنگونه که میپسندی و خشنود میشوی، در برابر باطل بایستیم و حق را برپا داریم.»آمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ."وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ"«و توفیق من جز به خدا نیست؛ بر او توکل کردم و به سوی او بازمیگردم.»وَصَلَّى اللَّهُمَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.
ابو حامد