فصل چهارم: کسبوکار توحیدی در زیست بوم فضای مجازی جلسات ۱۹ تا ۲۲ از شعار توزیع قدرت در حکمرانی، بازار و سایبر تا تحقق توزیع و تمرکز سازنده در اسلام رضا سامان آرزوی نفی دولت و قدرت متمرکز توسط مکاتب افراطی آزادیخواه، حرکت از استعمار سنتی به استعمار فرانو و استعمار مجازی، حرکت از دیدگاه های ماکیاولی به فوکو، جوزف نای و وندایک در رابطه با قدرت، حرکت از اقتصاد کلاسیک به اقتصاد رفتاری و اقتصاد توجه مبتنی بر مطالعه رفتار و روان انسان، حرکت از دولتبزرگ به خصوصیسازی، حرکت از رسانههای یکطرفه به رسانههای تعاملی و شبکههای اجتماعی و فناوری زنجیره بلوکی، همگی حاکی از دو حقیقتند: 1- در ظاهر حرکت از قدرت متمرکز به قدرت منتشر و توزیع شده و حرکت از قدرت سخت به قدرت نرم، پنهان، مولد و گفتمانساز 2- و در باطن حرکت از زور و قدرت آشکار به تزویر و قدرت پنهان زیرکانه، حرکت از اجبار و تهدید به اقناع و اغوا و تولید جذابیت، حرکت از انحصار و رانت غیر رسمی و نیمه پاسخگوی دولتمردان به انحصار و رانت رسمی و غیرپاسخگوی سرمایهداران و بخش خصوصی و بلکه ایجاد عمودیترین قدرتها -برخلاف شعار اولیه قدرت افقی- از طریق دقیقترین و پنهانترین کنترلها و تمرکز قدرت جهانی برای آمریکا با استفاده از مطیعسازترین فناوریها. این مطلب در پی اثبات و رد سازوکارهای جدید یا قدیم نیست و بلکه در پی نفی ظاهرگرایی، شکلزدگی و جو فرمالیته در فضای دانشگاهی و میدانی است که گویی در غیر کلام و فقه، در علوم انسانی و حکمروایی نیز مشکلساز شدهاست که: 1- نه با نفی دولت، آزادی به دست خواهد آمد. 2- و نه با عقب نشینی نظامی استعمار، ماهیت استعمار عوض خواهد شد که یک روز با دستنشاندهاش در حکومت ودیگر روز با شرکتهای خصوصی و سازمانهای مردمنهاد بر کشورِ هدف چیره خواهد شد؛ چرا که گاه مهندسی اذهان و ترجیحات جامعه هزینه کمتری از سرکوب و خشونت دارد و استخدام روان انسانها در عصر فضای مجازی از استخدام اجسام آنها در عصر صنعتی، نتایج بهتری دارد و مظلوم علیه حرف و انتخابی که برای او درونی شده، مقاومتی نخواهد داشت. 3- و نه با ایجاد جذابیت انتخابگری برای مشتریان و کاربران، آنها از اغوا و فریب، نجات یافته و انتخاب و کرامتشان حفظ خواهد شد؛ چرا که با اعمال نرم، پنهان، همهجانبه و مستمر قدرت بر ایشان، با مسرت و خوشحالی و با جان و دل مطابق منافع و میل سرمایهداران حرکت خواهتد کرد. به چند مثال زیر در فضای سایبر توجه کنید:1- اکوسیستم ارزهای دیجیتال و بلاکچین با شعار غیرمتمرکزسازی و حذف واسطهها به وجود آمد، ولی واقعیت آن است که غیر از قدرت پشتپرده متمرکز، اکنون صرافیهای متمرکز بزرگ به قدرتمندترین و متمرکزترین قدرتهای اقتصادی تبدیل شدهاند.2-پلتفرم های خدماتی با شعار توزیع قدرت اقتصادی و گرفتن انحصار شرکتهای تاکسیرانی و هتلهای بزرگ به میدان آمدند؛ اما در نهایت به انحصارگرانی تبدیل شدند که مانند دولت، موظف به حفظ مصالح عمومی هم نیستند و به قیمت ارزان، با پورسانت بالا و بدون قبول پرداخت بیمه و سایر مسئولیتها، کاربران را کارگر خود می کنند و با الگوریتمهای پنهان و قوانین میلی، قدرت چانه زنی را از آنان میگیرند.3- شبکه های اجتماعی با شعارِ دادنِ قدرت بیان به همه و دموکراتیکسازی اطلاعات، علاوه بر انحصار داده و ایجاد منابع عظیم رانت، به یک قدرت عمودی سیریناپذیر تبدیل شدهاند که با کنترل جریان اطلاعات، بدون آنکه خود کاربر متوجه شود، تصمیم میگیرند که چه محتوایی ببیند، در چه قطبهایی قرار گیرد، و در شبکه چه چیزی سانسور شود و چه چیزی گفتمان شود.4- در فضای زیست بوم نوآوری و فناوری نیز برخلاف ادعاهای مشارکت، رقابت و شکوفایی استعدادها، مراکز و شرکتهای بزرگ، شرکتهای کوچک و نوآور را میبلعند و به استخدام خود میآورند. حال که تناقض شعار توزیع و انتشار قدرت با آنچه اتفاق میافتد روشن شد، برگردیم و با نگاه اسلامی به مقوله قدرت توضیح دهیم که وقتی «قدرت» فاقد جوهره و «روح» توحیدی باشد، در «صورت» نیز چیزی جز سرگردانی، تلون و تناقض از خود نشان نخواهد داد و صورتبندیهای نظریهپردازان و نسخههای سندنویسان جز به ضرر مردم تمام نخواهد شد و جامعه را از انحصار قدیم به انحصار جدید و از رانت قدیم به رانت جدید خواهد کشاند؛ و از سلطهجویی شکل یک، به سلطهجوییهای شکل دو، سه و چهار؛ و از شکل یکِ توزیع ناعادلانه ثروت و منابع به شکلِ دو، سه و چهارِ توزیع ناعادلانه سوق خواهد داد. توضیح آنکه فهم مادی قدرت و تفسیر نفسانی آن و شیءانگاری انسان و ساختارهای انسانی، قدرت را به مثابه نیرو وارد کردن یک شیء بر شیء دیگر و غلبه و فائق آمدن یک شیء بر شیء دیگر میفهمد که مثلا یک فمنیسم برای مقابله با زور و غلبه مردانه باید خود را مقابل و علیه مرد تعریف کند و بر او نیرو وارد کند. دولت و بخش خصوصی بر همدیگر نیرو وارد میکنند، مشتری و فروشنده بر همدیگر نیرو وارد میکنند تا یکی غلبه کند و اینجاست که در باطن تعریف و تفسیر «قدرت» نگاه استقلالی به قدرت، تکبر، خصومت و خودخواهی خوابیده است و در نتیجه هیچ گاه فهم مادی و نفسانی قدرت، نخواهد توانست از دل بحثهای صوریِ تبدیل قدرت هرمی به کروی یا عمودی به افقی و سخت به نرم، از نیت اصلی خود که غلبه است خارج شود و این تغییر شکل صرفا برای به روزرسانی و تسهیل غلبه، تاثیر کاریتر و کاهش مقاومت جامعه هدف خواهد بود و ماهیت تغلیبی سرجای خود خواهد ماند. بیتردید برای نفس و شیطان که از عبادت، شرک خلق میکند و از انفاق، استخدام و از تواضع، تکبر و از علم، جهل خلق میکند؛ چنین امری بسیار سهل است و تنها جماعت ساده و دانشجو-مقلدان هستند که در این بازی، بازی میخورند. اما در نگاه الهی، «قدرت» عاری از جهات منفی است و ظرفیتهایی دارد که به جای تخاصم و اختلاف به همافزایی، رشد و سازندگی سوق میدهد؛ و در تعریف قدرت به «ظرفیت یک واحد در تاثیر بر دیگران برای انجام یا ترک رفتاری»؛ چند نکته دقیق باید اعمال شود:1- ظرفیت و قوه، استقلالی و تصادفی نیست؛ بلکه الهی و خدادادی است و قدرت در اصل اسم الهی است که در عالم جریان دارد و مخصوص اوست و انسان به میزان برخورداری از این اسم و کمالات اولیه و ثانویه به نحو غیراستقلالی توانایی و قدرت دارد؛ چه قدرت مطلق و چه قدرت مصطلح یعنی ظرفیت و قوه تاثیر بر دیگران.2- این قوهها و استعدادها به صورت طولی و افقی میان انسانها، مبتنی بر حکمت الهی از خزائن غیب نازل شده است و باید در مسیر حکمت الهی و مبتنی بر سنتهای الهی شکوفا و جاری شود؛ بنابرین آحاد جامعه به مثابه قوای یک واحد عمل میکنند که با همدیگر همافزایی دارند و آنقدر قوا و نیازها متنوعند که تزاحم و تخاصمی میان آنها وجود ندارد و چگونه چشم و گوش و مغز و دست میتوانند اختلاف داشته باشند؟ بلکه همه در نسبت با کل حرکت میکنند؛ به طور مثال میان قدرت زن و قدرت مرد تخاصمی نیست بلکه خداوند بر اساس حکمت خود، قوهها و کمالات و ساختار وجودی متفاوتی به آن دو داده است که مکمل هم هستند؛ زن مثل گوشت، گرما، لطافت و اداره خرد خانواده را تامین میکند و مرد مثل استخوان، تحصیل منابع و قوام و اداره کلان خانواده را تامین میکند؛ ولی در صورت ندیدن حکمت الهی و فهم نفسانی قدرت به غلبه و تقدم انتخاب خود، میان آن دو کشمکش ایجاد شده، استعدادها منحرف گشته و خانواده به سعادت نخواهد رسید و تلاش فمنیسم برای زن در خانه و جامعه به ضد خود تبدیل میشود. این نگاه نسبت به همه ابعاد جامعه، مبتنی بر قاعده عام زوجیت یعنی همراهی، همگامی، تلائم و ائتلاف و در نقطه مقابل تضاد هگل و دیالکتیک مارکس است که میان تز و آنتیتز جنگ است و حتی سنتز نیز تعادل همیشگی ندارد و تضادهای جدید در دل آن پدید خواهد آمد و جنگ میان زن و مرد، و کارگر و کارفرما، دولت و مردم و بخش خصوصی، سرمایهدارن و مردم و بین خود مردم و بخش خصوصی پایان ندارد.و نکته عمیقتر زوجیت در امکان حل شدگی طرفین یا اطراف است که رابطه بین مومنین و نیز میان مومنین و امام، رابطه بطری با بطری یا رابطه بطری با دریا در اثر انانیت و فردگرایی نیست و بلکه رابطه قطرات یا رابطه قطره و دریا است که در اثر نفی قیود و تشخصها و انانیتها، امکان حل شدگی مییابند (که تبیین فلسفی آن در جای خود بیان شده است.) و رابطه زن و مرد و کارگر و کارفرما، دولت و مردم و بخش خصوصی، سرمایهدارن و مردم و بین خود مردم و بخش خصوصی، هم افزایی و همکاری و الفت و دغدغه مصالح مردم خواهد بود. 3- قدرت صرفا برای تاثیر بر رفتار نیست و بلکه تاثیر بر یک خلق یا اعتقاد، اصیلتر و دارای اثر عمیقتری است.4- قدرت برای وادار کردن به هر نحوی که بشود نیست تا به نحو اجبار و اکراه یا مکر ضرورتا خواسته ما محقق شود؛ بلکه مقصود انجام وظیفه و زمینهسازی برای تاثیر است و «لست علیهم بمصیطر»؛ چرا که انسان یک شیئ یا یک ماشین نیست. مختار است و برای فهمیدن و درونی شدن یک مطلب، نیاز به زمان دارد. و حتی زور و اعمال قدرت و نیز پیادهسازی حدود و تعزیرات نیز از باب وظیفه است نه تحکم و سیطره که از قضا در قصاص نیز زمینه هدایت و حیات وجود دارد. (لکم فی القصاص حیاة) بعد از صورتبندی مبنایی مقوله «قدرت»، روشن میشود که منشأ تخاصم انتشار و تمرکز قدرت در نگاه مادی چیست؟ انانیت، تضاد و ماهیت تغلیبی قدرت، اجازه فهم ارتباط حکیمانه میان قوا را نمیدهد و توزیع و انتشار به معنای پخش صوری و مادی قدرت، و تمرکز به معنای تجمیع قدرت و ایجاد یک انانیت بزرگ فهمیده میشود. نگاه مادی توان فهم حل شدگی میان امام و امت و میان آحاد امت، فنای اراده امام و امت در اراده الهی و بلکه فنای وصف و ذات و رابطه قطره با قطرات و با دریا را ندارد و نمیتواند بفهمد 1- چگونه امام، نه تنها دشمن قدرت افقی نیست بلکه خود محور ایجاد روابط عمیق و پایدار بین مردم و ایجاد امت واحدِ دارای صفا، اخوت، دلسوزی، همدلی و همیاری است و ولایت مثل جان است که پیکر جامعهی متشکل از آحاد و قوای مختلف را زنده کرده، به حرکت درآورده و جهت میدهد. (اصبحتم بنعمته اخوانا) 2- نمیتواند بفهمد چگونه امت با تشکیل قلب اجتماعی، زمینه تحقق قدرت عمودی و عرش نزول حبل الله و ولایت را ایجاد میکند. (اعتصموا بحبل الله جمیعا) 3- و چگونه بافته شدن رشته اخوت و رشته ولایت مانند تار و پود یک پارچه که مکمل و متلائمند، با روح الهی تایید شده و جامعه قدرت بسیار فزاینده پیدا میکند. (ایدهم بروح منه) بله در نگاه اسلامی انتشار و تمرکز نه رقیب و معارض با هم، بلکه معد هم هستند و در اسلام، قدرت متمرکز سازنده و قدرت منتشره و مردمسالاری توأمان و حقیقتا محقق میشوند. استعاره زراعت به زیبایی این رابطه را نشان میدهد که در سایه ولایت چگونه آحاد جامعه به مثابه بذر، شکوفا شده و شگفتی میآفریند و مایه غیظ دشمن میشوند. (كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ) یا در استعاره آب که حق و حقیقت از امام جاری می شود و توسط انطباق اراده امت با اراده ولی، در کل پیکره جامعه منتشر می شود و همه را سیراب میکند. (و جعلنا من الماء کل شیء حیا-انبیا،30 - امام رضا علیه السلام: الامامُ الماءُ العذبِ عَلَي الظَمَأ) در نتیجه، دولت قوی، بخش خصوصی قوی ایجاد میکند، نه دولت ضعیف که باب میل برخی در بخش خصوصی و حتی برخی فعالین و نیروهای مردمی مطابق برنامه نظام سلطه جهت تضعیف حاکمیتها برای افزایش ضریب نفوذ خود است. فهم نفسانی قدرت، سیاست و دولت و مشاهده قرائن عینی آن، مهمترین علت این تلقی است. و عمل حکیمانه و عادلانه مسئولین که خود را نه مدیر بلکه مجری فرامین الهی بر مبنای دستگاه حجتمحور فقهی میداند، بیشتر از همه میتواند تلقی توحیدی و سفره عظیم شکوفایی استعدادها را جا بیندازد. در ابتدا بیان شد که غرض ایجاد تنبه نسبت به این بازی پرهیاهو و توخالی و تبیین ظرفیتهای نگاه توحیدی برای توزیع مثبت و واقعی قدرت است و اگر صور توزیع به صورت وارداتی، تقلیدی و ناسازگار با این منطق توحیدی پیاده شود، به ضد خود تبدیل خواهد شد؛ اما اگر مبتنی بر پارادایم توحیدی و در دستگاه امامت و امت و بر اساس نیازهای واقعی و با طراحی متفاوت در چارچوب فقه نظام پیاده شود، آثار حقیقی و سازنده را خواهد گذاشت و البته دیگر این بخش خصوصی، بازار، بلاکچین یا پلتفرم، هویتی متفاوت از آنچه در پارادایم غربی مشاهده میکنیم خواهد داشت و مقصود رهبری که همواره با نگاه اسلامی این موضوعات را صورتبندی میکنند، به درستی فهم و پیاده خواهد شد و این سازوکارها و فناوریها به تدریج در منطق توحیدی، با ملاحظه حکمت الهی در پخش قوهها و استعدادها و ذیل ولایت الهی و حول منطق اخوت، الفت و همدلی و همافزایی، فضای جامعه اسلامی را محقق خواهد کرد؛ نه آنکه صرفا لفظ و صورت بیانات بدون توجه به روح کلام معظم له و منطق اصلی و کلان ایشان -که در جای جای بیاناتشان هویداست- مستمسک قرار بگیرد و بالعکس، فرصتهای نفوذ نظام سلطه و فرهنگ غربی را فراهم کند.
سلسله نشست های تخصصی تبیین نسبت حقوقی و سیاسی کاربر، سکو و دولتدارای دو بخش: نشستهای تخصصی + حلقههای مباحثاتینشست ها عمومی هستند اما شرط حضور در حلقه مباحثه، مصاحبه یا ارسال متن 600 کلمه ای (دو صفحه) از ایده خود در این زمینه است.مناسب برای طلاب و دانشجویان رشته های فقه، حقوق خصوصی و عمومی، علوم سیاسی، علوم ارتباطات، اقتصاد و پژوهشگران حکمرانی فضای مجازیقم و تهرانشروع برنامهها: نیمه دوم شهریور ماه 1405️مهلت ثبت نام برای حلقه مباحثه: 16 شهریور نام نویسی از طریق آیدی @Neshastadmin در ایتا و بله@beandazeenghelab