دینداری در ایران، مناسکزده نشده و توان تولید معنا در سطح کلان دارد. در دو دهه گذشته بخش زیادی از انتقادات و تحلیلهای جامعهشناسی دین درباره ایران به این مسئله پرداخته است که دینداری در جامعه بهتدریج مناسکزده شده و به سطح رفتارهای نمایشی، ظاهری، بدون عمق، معنا و تکراری فروکاسته شده است. این تحلیلها عموماً بر این فرض تکیه میکنند که به واسطه دخالت سیاست و استفاده ابزاری حکومت از مناسک، دین دیگر قادر به تولید معنا در سطح کلان نیست و تنها در قالب آیینهای رسمی یا مناسک نمادین حضور دارد.تجربههای اخیر بروز مناسکی و اجتماعی دین در میانه جنگ نشان داد که این تحلیلها بهشدت گمراهکننده بوده و برخلاف این ادعاها، دینداری در ایران مناسکزده نشده و همچنان توان تولید معنا در سطح کلان دارد. زمان نشان داد که مناسک در میانه جنگ توانست انتخابهای عقلانی و اخلاقی جمعی را همراه با شور تضمین کند.یکی از خطاهای رایج در تحلیلهای افولمحور دین و دینداری در ایران، تمرکز بیش از حد بر مناسک ظاهری و نادیدهگرفتن لایههای معنایی دین در زندگی روزمره مردم است. در واقع، دین در ایران، یک نظام معنایی عمیق است که به جامعه امکان فهم موقعیت، تفسیر بحرانها و سازماندهی کنش اخلاقی را میدهد. هنگامی که جامعه با تجربههای دشوار روبهرو میشود، این نظام معنایی دینی به مردم، چارچوبی برای درک ارزشها، هدفها و مسئولیتهای جمعی ارائه میکند؛ امری که هیچ دین مناسکزدهای قادر به انجام آن نیست.قدرت دین در تولید معنا زمانی آشکار میشود که جامعه بتواند از طریق آن به فهم مشترک برسد، افق کنش جمعی بسازد و مفاهیمی چون امید، رهایی، وفاداری و مسئولیت را بازتعریف کند. جنگ اخیر نشان داد که دینداری ایرانی دقیقاً چنین کارکردی دارد. مردم از طریق مفاهیم دینی نهتنها موقعیتهای فردی، بلکه وضعیت کلان اجتماعی را معنا میکنند و رفتار جمعی خود را بر اساس همین معنا سامان میدهند و این به خوبی نشان میدهد دینداری در ایران مناسکزده نشده و همچنان یکی از مهمترین منابع تولید معنا در سطح کلان اجتماعی است.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
شبکههای دینی محلهای همچنان منبع اعتماد و محور کنشهای جمعی است.در روزهای نخست جنگ، تألم روحی ناشی از بزرگی حادثه و شهادت رهبر انقلاب و جمعی از فرماندهان طبیعتاً باید باعث حیرت و حتی ایستایی جامعه ایرانی میشد اما آنچه رخ داد بسیار با چنین وضعیتی فاصله داشت. با اینکه تألم روحی مشهود بود اما همزمان روحیه حماسی و مقاومت، اشتدادی فوقالعاده یافته بود. این جوشوخروش، باید انسجامی حداقلی مییافت. سوق طبیعی بسیاری از این جمعیتها بهسوی محله خویش و حول مسجد محله نشان میداد همچنان «محله» نزد افکار و نظام ارزشی بسیاری از ایرانیان معنادار است و برای آن توان و اعتبار کافی قائلاند. اگر این اعتماد و اعتقاد به توانمندی و صلاحیت در کار نبود، نباید هیچ حرکتی از محلات شروع میشد و حالآنکه بسیاری از برشهای جمعیتی تا هماکنون هم آغاز اجتماع خویش را حول مسجد و محلهشان سامان داده، بعد از گردهمایی نخست، به سمت نقاط تجمع دیگر شهری اعم از میادین و خیابانهای اصلی شهر حرکت میکنند. نکته بدیع آنکه در عینیت نیز محلات و شبکههای داخلی آن با تجهیز امکاناتی مانند خودرو، سیستم صوتی و موتورهای سیار برق، پرچمهای بزرگ و گاه مجهز به برخی امکانات پذیرایی مانند کلمنهای آب یا وسایل چایی مشغول میانداری میشوند و البته همزمان در بخش نَرم و فرهنگی نیز با آمادهکردن و هماهنگی شعارها، سخنرانان و دعوتهای جانبی و مناسبتی این محافل را از لحظه شروع تا پایان هدایت میکنند. این مشارکت و همگرایی چنان بوده است که از ظرفیت مغازهداران و معتمدان محلی نیز هم برای کمک و پشتیبانی مالی و لجستیک بهره میبرند و گاه خود ایشان بخشی از عملیات را ساماندهی میکنند. چنین بستر و تنوعات آن نشاندهنده ظرفیت شبکههای محلهای هم از حیث اعتبار اجتماعی و هم از حیث قوت است؛ امری که سوق طبیعی حوادث بدون هرگونه برنامهریزی کلان کشوری گرایش مردم به این سازمانیابی محلی را بار دیگر موردتأکید قرار داد.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
همافزایی هویت ملی و باور دینی در بسیج عمومی مردمی نشان داد این دو ساحت مکمل یکدیگرند. در سده اخیر به واسطه خواستهای سیاسی، بخشی از تحلیلهای اجتماعی درباره ایران را بر این سمت رفته که هویت ملی و باور دینی دو ساحت مستقل هستند، یا هویت دینی اصالت ندارد و برخی حتی آنها را متعارض معرفی کردهاند. در این روایتها، ملیت بهعنوان یک منبع هویتی سکولار و دین بهعنوان یک منبع هویتی فرعی یا جدا از ملیت تصور میشود. قصد آنها از این نوع تحلیلها این است که این را در جامعه برساخت کنند که جامعه ایرانی در حال حرکت به سمت تفکیک این دو حوزه است.اما تجربههای اجتماعی و کنشهای جمعی مردم نشان میدهد این تصویر، فهم دقیقی از ساختار هویت در ایران ارائه نمیدهد. همافزایی هویت ملی و باور دینی در بسیج عمومی مردمی در جنگ وجودی اخیر نشان میدهد این دو ساحت نه تنها مکمل یکدیگرند، بلکه در تجربه تاریخی جامعه ایرانی از یکدیگر قابلتفکیک نیستند، چرا که فهم ملی در ایران در طول قرنها بر بستر فهم دینی شکل گرفته و تداوم یافته است. در بسیاری از مقاطع تاریخی که در ادبیات و تاریخ این سرزمین منعکس است، دین، چارچوبی برای تعریف جامعه، دفاع از سرزمین، حفظ فرهنگ و استمرار هویت جمعی بوده است، لذا در تجربه تاریخی ایرانیان، احساس تعلق به سرزمین و پایبندی به باورهای دینی در یک افق معنایی مشترک تعریف شدهاند و عمده مباحث در دوگانگی این دو مربوط به سده اخیر و متأثر از غرب بوده است. در ایران، دین یکی از مهمترین عناصر منظومه معنابخش به زندگی ایرانیان بوده است؛ عنصری که علاوه بر معنابخشی به زندگی فردی، در حفظ پیوستگی تاریخی ملت نیز نقش ایفا کرده است. به همین دلیل است که در لحظات حساس اجتماعی، احساس مسئولیت ملی و تعهد دینی به طور همزمان فعال میشوند و یکدیگر را تقویت میکنند. تحلیلهایی که میان ملیت و دینداری شکاف ترسیم میکنند درکی از این پیوند تاریخی ندارند و یا با منافع و خواست سیاسی آنها هم خوان نیست. جنگ اخیر دوباره نشان داد که در تجربه اجتماعی ایران ملیت و دینداری در این جامعه دو رکن بههمپیوسته از یک سنت تاریخیاند؛ سنتی که در آن، باور دینی یکی از مهمترین عوامل حفظ، استمرار و بازتولید ملت ایرانی در طول تاریخ بوده است.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
مشارکت پررنگ نوجوانان و جوانان در خیابان و فعالیتهای داوطلبانه آنان، انگاره شکاف نسلی در دینداری را ابطال کرد. جنگ اخیر، انگاره جامعهشناختی شکاف عمیق نسلی و تئوریهای مبتنی بر گسست هویتی را با چالشی جدی مواجه ساخته است. از حضور در صحنههای سخت نظامی همچون شهرهای موشکی و ایستهای بازرسی تا عملیاتهای آواربرداری و ایستگاههای صلواتی و خدماتی، صحنههای شکوه نقشآفرینی جوانان و نوجوانان ایرانی را در دفاع مقدس سوم، به تصویر کشید. این حضور فعالانه نوجوانان و جوانان اثبات میکند که ارزشهای بنیادین دینی و ملی در جامعه ایران نظیر ایثار، ظلمستیزی و مسئولیتپذیری، از بین نرفته و از قالبهای صرفاً سنتی و مناسکی، به دینداری عملی و کنشگری اجتماعی تطور یافته است. هرچند سجاده و هیئت نیز در این سبک زندگی، حضور معنادار دارد. این پدیده، سند روشنی بر موفقیت انتقال پنهان ارزشها در جامعه است. درحالیکه نظریات سکولار بر قطع ارتباط نسل جدید با میراث قدسی و معنوی خود تأکید دارند، شرایط حساس جنگ و تقابل نظامی، بهمثابه یک کاتالیزور عمل کرده و دینداری پنهان این نسل را به منصه ظهور گذاشت. جوانان، علیرغم زیست در اتمسفر رسانههای مدرن و بعضاً تفاوت در سبک زندگی ظاهری، نشان دادند که در لایههای عمیق شناختی، پیوندی ناگسستنی با روایتهای کلان مقاومت و دفاعِ نسل پیشین که برگرفته از مبانی دینی و اسلامی بود، برقرار کردهاند. این کنشگری، در واقع نوعی بازتولید همان روحیه تکلیفگرایی نسل گذشته در دفاع مقدس اول است که اکنون با عاملیت مختص به نسل جدید ظاهر شده است. همچنین گذر از فردیت به جمعگرایی فداکارانه در این نسل، خط بطلانی بر ادعای بحران معنا و تهیشدگی هویتی است. نسل جدید با اولویتدادن مفاهیم و ارزشهای دینی بر منفعت شخصی خود در بزنگاهها، نشان داد که مفهوم تکلیف را به معنی واقعی کلمه درونیسازی کرده است. این همگرایی ارزشی در زمان بحران، روایت نسلی منقطع و خودمحور را باطل کرده و ثابت میکند که انسجام هویتی جامعه، برخلاف تحلیلهای تقلیلگرایانه، همچنان مستحکم و امتدادیافته است.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
نقشِ محوری دین در مدیریت نگرانیهای جمعی در جامعه موجب پایداری امید اجتماعی در اوج تهدیدهاست.انفعال، ایستایی و افسردگی در هجوم حوادث در جوامع عکسالعملی طبیعی دانسته میشود و حتی برای مقابله با آن در سطح فردی و جمعی پروتکلها و سازمانهایی تدارک شده است. امدادگری در حین حوادث ناگوار طبیعی امری آشناست. این بدان معناست که بسیاری از مردم در مواجهه با شوک ناشی از حوادث تا مدتها ممکن است متأثر و منفعل شده، حتی از حیات عادی اجتماعی کناره گیرند. اما در جنگ اخیر که مشخصاً با دو قدرت که یکی ابرقدرت شناخته میشود و دیگری وحشیترین و تروریستترین رژیم، درگیر شدیم و با حوادثی گران چون شهادت رهبر انقلاب و شهدای مظلوم دانشآموز میناب و فرماندهانی عالیرتبه کشور آغاز شد، مردم ایران بهگونهای دیگر و فراتر و ورای هرگونه عکسالعمل طبیعی مواجهه داشتند.ایرانیان گویی ید واحد شدند، از زمینوزمان جوشیدند و رجزخوان و پرشور به میدان و خیابان آمدند؛ دشمن را در طراحیاش برای ایجاد هرجومرج داخلی با هستههای ترور و درگیری خیابانی بهکلی ناامید کردند. اگر این جامعه در این هنگامه، مأیوس و سرشکسته بود این جوشوخروش بیمعنی بود؛ ایرانیان با نمایشی از پایداری و مقاومت، سطحی از امید اجتماعی را در اوج تهدید نشان دادند که جهانیان را به حیرت کشانده است. پرسش آن است که آیا این مواجهه قدرتمند و پرروحیه و فعال وقتی یک عکسالعمل شناختهشده نیست از کجا شکل گرفته و قوام یافته است؟ بیشک عنصر متمایزکننده جامعه ایرانی، آموزههای اسلامی و بهویژه شیعی مکتب اهلبیت (ع) است که میتواند از سوگ، حماسه و حرکت بیافریند؛ چیزی که ایرانیان در طول قرنها و با تجارب مکرر تاریخی و بهویژه تجارب متأخرشان در انقلاب اسلامی بارها آن را فراگرفته و تمرین کردهاند. این عکسالعمل در چنین ابعادی نشاندهنده قوت دین و نقش کاملاً محوری آن در حرکت و مدیریت هرگونه نگرانی فردی و اجتماعی است.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
دینداری سیاسی مردم ایران توانست مانع از وقوع یک بحران سیاسی و امنیتی بنیادین در کشور شود.در تبلیغات دشمنان، سالها از چیزی به نام اسلام سیاسی نام آورده میشد که به معنی همین اسلامی است که توانسته در ایران با تشکیل حکومت، دستگاههای گوناگون، نظامهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و غیره، یک هویّت دینی و اسلامی را برای یک ملّت تحت یک پرچم واحد ایجاد کند. این تبلیغات، مردم را بازیچه جریان خاص معرفی میکرد که توانسته بود با ترویج دین دولتی، منافع خودش را از جیب مردم استیفا کرده و در مقابل، عایدی برای آنها نداشته باشد. اما جنگ اخیر میان ایران و آمریکا، همچون یک آزمایشگاه واقعی، نشان داد که اتفاقاً اسلام سیاسی به معنای واقعی کلمه، کارآمدترین صورت دینداری در میدان مقابله با مستکبران جهانی است که میتواند در عین حفظ منافع مردم در مقابل دشمنان اسلام و انسانیت نیز نقشآفرینی موثرداشته باشد. حقیقت این است که آنچه در جنگ اخیر، مردم را به صحنه نقشآفرینی مؤثر در حوزههای متنوع وارد کرد، اجبار حاکمیت یا صرفاً احساسات ملی نبود، بلکه اعتقاد به جهاد و دفاع از کیان و ارزشهای اسلامی و ایستادگی در برابر ظلم و مستکبر بود که مستقیماً از اسلام سیاسیِ انقلابی مایه میگرفت. دشمن با ترکیبی از عملیات نظامی، آشوبهای خیابانی و جنگ شناختی، سعی در ایجاد فروپاشی در انسجام داخلی کشور داشت تا به هدف بلعیدن و تجزیه ایران دست پیدا کند. اما تجربه ثابت کرد که نسخه اسلام سیاسی و ولایتفقیه، توانست به عنوان یک گفتمان زنده و پاسخگو برای همه بحرانهای سیاسی، امنیتی و هویتی جامعه و نخ تسبیح و حدت ملی ایرانیان عمل کند و همچون سپری، ذهنها و قلبها را از تردید مصون داشته و با به صحنه آوردن مردم، اجازه ندهد که کشور دچار بحران سیاسی و امنیتی بنیادین شود. در واقع این اتفاقات ثابت کرد که آنچه روزی سوءاستفاده سیاست از دین نامیده میشد، در واقع سرمایهای عظیم برای صیانت از تمامیت ارضی، هویت ملی و جان و مال جامعه است. در صحنه بینالملل و در میان مسلمانان و آزادگان جهان نیز، ایستادگی مثالزدنی مردم ایران با تکیه بر انقلاب اسلامی، نسخهای کارآمد و مستحکم از دینداری در اسلام را به تصویر کشید که گمشده بسیاری از مسلمانان جهان در سالهای اخیر و مرحمی بر زخم جنایات دشمن بر پیکره جهان اسلام در مسئله فلسطین بود.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
تنها آیینهای جمعی توان امیدبخشی، اراده آفرینی، حیاتبخشی و حماسهسازی در ایران را دارد.مناسک و آیینها در ایران زنده و بالندهاند؛ از روح عمیق شیعی و اسلامی نشئت میگیرند و بهحسب شرائط، خود را نو میکنند. این نوبهنو شوندگی توأم با تغذیه از روح و اصل معانی دینی، قوت فرهنگ دینی ایرانیان را نشان میدهد. در جنگ تحمیلی هشتساله دیدیم که چگونه نواهای حماسی-شیعی و روضههای شبهای عملیات و حتی موسیقیهای انقلابی-حتی از قبل از انقلاب و بعد در میانه جنگ- چگونه مردم را به میدان جهاد و شهادت، و پاسداری از یاد و خاطره شهدا میکشاند. این فقط یک برهه بود. بعدها این روند ادامه پیدا کرد و در حوادث گوناگون هماهنگی مناسک با حوادث بارها مشاهده شد. در نمونه اربعین که خود یک حادثه تمدنی است عملاً مناسک و معانی شیعی بازآفرینی شدند و دریایی از اخلاص و خدمت بر محوریت حضرت سیدالشهدا (ع) آفریدند؛ حول آن نیز فناوریهای اجتماعیای چون موکب و موکبداری بازتولید و گسترده شد همانطور که انواع نواها و موسیقیهای مذهبی در هیآت برآمد. اکنون نیز در میانه کارزار با دشمنان، مناسک خیابانی علاوه بر ایجاد انتظام خاص خود که یک انتظام غیر بروکراتیک و غیرسازمانی به معنای معهود اداری آن است، اراده میآفریند؛ زیرا هر فرد، خود را درون جمعی عازم و قاصد مییابد. حضور جمعیت انبوهی که با تکبیر و توکل به برترین قدرت، به میدان مبارزه با بدترین دشمنان حق، گام نهاده، امید و حیات و حماسه خلق میکنند. اکنون در بستر خیابانها و میادین سراسر ایران، دیدن رقص زیبای پرچم کشور در دست هزاران نفر در اطراف خود، حالتی از ابتهاج و نشاط و اراده خلق میکند؛ امروز هر تکانه پرچم، به معنای ایستادگی و حرکت است. ┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
حضور پررنگ اجتماعی بانوان در خیابان به معنای باز تولید دین زیسته در جامعه ایران است.زنان در خانواده ایرانی عموماً نقش حافظ و راوی دین در خانواده را دارند و دینداری خانواده حول نحوه دین ورزی آنها و روایتی است که آنها از دینداری ارائه میدهند. با جنگ تحمیلی سوم، زنان اصلیترین محرک حضور خانوادهها در خیابان بودند و خود نیز بسیار بیشتر از مردان در خیابانها حاضر شدند؛ لذا عملاً با آغاز جنگ تحمیلی سوم تاکنون، سلوک روزمره مردم حاضر در خیابان دچار تغییرات جدی شده است. اما آن نیروی پشتیبانی که سبب شده است دین روزمره مردم در سلوک جدید خیابانی بازتولید شود و زیسته متفاوتی برای خانوادههای ایرانی شکل بگیرد، به خوانشی بازمیگردد که زنان از رابطه دین و سیاست داشته و به آن جامه عمل میپوشانند؛ بنابراین آنچه امروز حضور مردمی در خیابانها خوانده میشود، مناسک بازتولید شده دینی است که خوانش اسلام سیاسی آنها را ایجاد کرده و سبب شده تا زنان، حوزه جدیدی از کنشگری را برای خود کشف کنند و روحیه جمعی ملت ایران را ارتقا دهند. توجه به این مسئله بسیار مهم است که ظرفیت دینداری ایرانیان بهگونهای است که میتواند متناسب با حوادث رخداده، روند روزمره خود را بازسازی کرده و زیسته جدیدی را خلق کند که بتواند در جهت حفظ و پاسداری امنیت کشور، عمل کند. این نحوه از دینداری، نشان میدهد که زنان در حفظ و ترویج دینداری در جامعه، نقشی پیشران دارند و میتوانند در عرصه اجتماعی، بسیار فعال عمل کنند.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
حضور خانوادگی مردم در خیابان نشان داد ماهیت دینداری در ایران خانوادهمحور است و فردی نشده است. در زمانی که کشور ما مورد تهاجم دشمن قرار گرفت، واکنش مردم تنها در قالب حضور فردی شکل نگرفت؛ بلکه خانوادهها بهصورت کامل وارد میدان پشتیبانی اجتماعی شدند. امروز مادران، پدران، کودکان و جوانان، همگی در کنار هم در خیابانها حاضر میشوند تا حمایت خود را از کشور و مدافعانش اعلام کنند. این نوع حضور، تنها یک رفتار اجتماعی نیست؛ بلکه آینهای است که ماهیت دینداری در چنین جامعهای را آشکار میسازد.در این شرایط، دینداری امری فردی و محدود به تجربه شخصی نیست، بلکه در بطن خانواده ریشه دارد. وقتی یک خانواده در لحظات تهدید در کنار هم میایستند، نشان میدهد که رابطه آنها با دین نه صرفاً یک انتخاب فردی، بلکه یک «فرهنگ مشترک» و «هویت جمعی» است. مادرانی که فرزندان را همراه خود میآورند، در واقع پیام میدهند که ارزشهای معنوی و باورهای دینی در این جامعه نسلی و خانوادگی منتقل میشود، نه صرفاً از مسیر انتخاب فردی. این حضور خانوادگی در خیابان، تبدیل به نمادی از یک دینداری اجتماعی شده است؛ دینی که نه در گوشهنشینی فردی، بلکه در کنار هم بودن، همدلی و دفاع مشترک معنا پیدا میکند. از نگاه تحلیلی، وقتی خانوادهها در حساسترین لحظات کنار هم ظاهر میشوند، روشن میشود که ساختار معنوی جامعه بر پایه «خانواده» استوار است؛ خانوادهای که هم پشتیبان هویت دینی است و هم ستون مقاومت ملی. هر قدم خانوادگی در خیابان، نشان میدهد که ایمان در جامعه ایرانی یک تجربه جمعی و خانوادگی است.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs
رفتار جمعی مردم ایران در جنگ نشان داد پیمایشهای سنجش دینداری توانایی بازنمایی واقعیت دینداری جامعه ایران را ندارد. در سالهای اخیر، پیمایشهای افکار عمومی و سنجش دینداری در ایران، تصویری از افول و کاهش التزام دینی در جامعه ایران ترسیم کردهاند؛ اما آنچه در جنگ اخیر رخ داد، صحنه حضور ایمانی و دینداری مردم بود که در واقع نارسایی این پیمایشها را برملا کرد. در این پیمایشها، بسیاری از پرسشنامهها بهدلیل طراحی غیربومی، بیتوجهی به لایههای هویتی دینداری ایرانی و اتکا به سنجه های بعضاً ناکارآمد و محدود، از درکِ واقعیت هویت ایمانی و دینداری مردم عاجز بودند. افزون بر این، سوگیریهای تحقیقیِ برخی افراد یا جریانهای داخلی و نیز پروژههای خصمانه دشمن در قالبِ جنگِ شناختی و انگارهسازیِ وارونه، همگی در خدمت ارائه آمارهایی ناامیدکننده و غیرواقعی در این موضوع بوده که رهبر شهید انقلاب نیز بارها در مقابل نتایج این پیمایش ها، مطالبی در موضوع دینداری جامعه ایران مطرح فرموده بودند. امروزه پس از دفاع مقدس سوم، رفتار جمعی مردم ایران در دلِ بحران جنگ و تقابل سخت و نرم دشمن، تصویری دیگر از واقعیت دینداری مردم ایران را به نمایش گذاشت. میدانِ نبرد شاهد استغاثههای دستهجمعی مردم به امام زمان (عج)، فداکاریِ مردم از هر قشر و طبقه و سن و جنسیت در خطوط مقدم نظامی و خیابان بود که با اتکا به هویت دینی و ملی خود و ارزشهای اسلامی نظیر جهاد و دفاع از وطن و ناموس و مقابله با مستکبر و متجاوز به صحنه آمده بودند. صحنههایی از جانفشانی و شهادتطلبیِ داوطلبانه رقم خورد که با منطق پرسشنامه ها و شاخص های سنجش، قابل توضیح و تفسیر نبود. در واقع این کنشها، پاسخی عملی به تمام آن نمودارها و شاخص های افولسنج و ناکارآمد بود. حقیقت این است که مردم در سایه جمهوری اسلامی و گام اول انقلاب، رشد چشمگیر دینی و معنوی را پشت سر گذاشتهاند که در مقایسه با ابتدای انقلاب اسلامی، تفاوت معناداری پیدا کرده است. این مهم در حالی بود که سخت ترین و سهمگین ترین جنگ های رسانه ای و شناختی دشمن در طول این دهه ها، نسبت به مردم ایران اعمال شده است و اوج ظهور این معنویت و دینداری در جنگ اخیر به نمایش گذاشته شد. اکنون و بر مبنای این تجربه عظیم، ضروری است شاخصهای سنجش دینداری بهطور بنیادین اصلاح شوند و روایتهای واقعی میدان، جایگزینِ اعدادِ بعضا گمراهکننده شود و انگارهسازیهای باطلِ دشمن و جریانهای همسو، از دایره تحلیلهای اجتماعی بیرون رانده شود.┄┄┅••=✧؛❁؛✧=••┅┄┄مرکز مطالعات فرهنگی تیامTiyaam.irhttps://ble.ir/tiyaam_cshttps://eitaa.com/tiyaam_cs