بررسی متغیرهای مؤثر بر آیندۀ منازعهبا توجه به آنچه از وضعیت موجود قابل مشاهده است، به نظر میرسد محتملترین مسیر پیشروی این منازعه، سناریوی «تشدید کنترلشده» باشد. اما باید تأکید کرد که این فقط یک احتمال است. طبیعت منازعات پیچیدۀ خاورمیانه نشان داده که هیچ پیشبینیای نمیتواند قطعی و خطی باشد و همیشه متغیرهای پیشبینینشدهای میتوانند جهت رویدادها را تغییر دهند.
از یک سو، دکترین آمریکایی «دیپلماسی اجبار» که الکساندر جرج پس از تجربۀ جنگ ویتنام آن را صورتبندی کرد، بر استفاده از فشار نظامی محدود برای واداشتن طرف مقابل به تغییر رفتار تأکید دارد. دونالد ترامپ در ۱۶ آوریل ۲۰۲۶ گفت: «محاصره شاید قدرتمندتر از بمباران باشد».
از سوی دیگر، ایران دکترین «جنگ نامتقارن و صبر راهبردی» را دنبال میکند که ریشه در تجربۀ جنگ هشتساله دارد و بر افزایش هزینههای طرف مقابل بدون رویارویی مستقیم استوار است. در کنار این، دکترین «دفاع موزاییکی» ایران (که به موجب آن کشور به چندین منطقه عملیاتی نیمهخودمختار تقسیم شده و هر کدام توانایی واکنش مستقل دارند) مدیریت بحران را پیچیدهتر از آنچه در نگاه اول به نظر میرسد، ساخته است. این دکترین تضمین میکند که حتی در صورت اختلال در فرماندهی مرکزی، ماشین جنگی ایران به کار خود ادامه دهد.
در این میان، برخی متغیرهای کلیدی دیگر نیز وجود دارند که در صورت وقوع، میتوانند معادلات موجود را تحت تأثیر قرار دهند. اشارۀ اخیر لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه، به دوگانگی قدرت در ایران (تمایز میان «مرد کت و شلواری» و «مردهای مسلح») نیز یادآور این نکته است که حتی در صورت دستیابی به توافق دیپلماتیک، تضمینی برای اجرای آن توسط جناح دیگر قدرت وجود ندارد. همچنین وضعیت رهبری ایران، تحولات درونی ساختار قدرت، و وضعیت اقتصادی و معیشتی مردم از دیگر عواملی هستند که در میانمدت ممکن است تأثیرگذار باشند، اما ارزیابی قطعی از چگونگی و زمان این تأثیرات ممکن نیست.
گفتنی است که وقوع همزمان یا نزدیک به هم این متغیرها چندان محتمل به نظر نمیرسد و سناریوی اصلی همچنان همان تشدید کنترلشده باقی میماند. در این سناریو، آمریکا با تکیه بر ابزارهای فشار نظامی تلاش میکند ایران را به تغییر رفتار وادارد و ایران نیز با استفاده از ابزارهای نامتقارن، هزینههای ادامه فشار را افزایش میدهد. آنچه میتوان با اطمینان بیشتری گفت این است که پایان آتشبس به معنای پایان بحران نخواهد بود و نحوۀ پایان این درگیری، ثبات منطقه و جهان را برای دهههای آینده تعیین خواهد کرد.
مجتبی اسلامی۲۹ فروردین ۱۴۰۵@social_policy