تاسیس و آغاز به کار مرکز
کارالیوف و کلدیش در ۱۹۵۹ پیشنهاد ایجاد مرکزی برای واپایش و هدایت فعالیتهای فضایی اتحاد شوروی در یفپاتوریا را مطرح کردند که پذیرفته شد. در سال ۱۹۶۰ مجموعهای از تاسیسات در منطقه دشتهای ساحلی کریمه و در نزدیکی یفپاتوریا (دهکده ویتینو) ایجاد شد. تکیه مرکز از نظر فنی به مجموعه سامانه رادیویی پلوتُن بود. سامانهای مجهز به آنتنهایی منحصربهفرد که مشابهی در دنیا ندارد.
۱۲ فوریه ۱۹۶۰ مرکز ارتباطات کیهانی یفپاتوریا، هدایت پرواز اولین کاوشگر بینسیارهای دنیا، ونرا-۱ را انجام داد. در ۱۹۶۵ پرتاب «ونرا-۲» و «ونرا-۳» انجام شد. پس از مدتی، مجموعهای از کاوشگرهای فضایی خانواده «اِخا»، «ونرا»، «مارس» به فضا پرتاب شدند که به کمک آنها، مسائل دینامیک پرواز و فرود کاوشگرها بر سطح سیارات دیگر منظومه شمسی، مطالعه جو سیارات و نیز انتقال دادهها، حل و تکمیل میشد.متخصصان مرکز ارتباطات کیهانی با دریافت اطلاعات سازمانی و علمی، پیوسته در حال هدایت عملیات کاوشگرهای بینسیارهای بودند.
از دیگر تجهیزات مرکز تلسکوپ رادیویی «اِر.ت-۷۰» است که از زمان ساخت در دهه ۷۰ میلادی تا حوالی ۲۰۲۰ یکی از بهترینها از نظر مشخصات کاری در نیا محسوب میشد و دستکم از دسامبر ۱۹۷۸ یکی از اعضای ثابت در اجرای برنامههای فضایی در عمق فضا بودهاست.
فعالیت مرکز پس از فروپاشی شوروی
پس از فروپاشی شوروی و استقلال اوکراین، مرکز ارتباطات کیهانی از نظر تشکیلاتی زیرمجموعهای از آژانس فضایی اوکراین شد (از ۱۹۹۳) و به فعالیت خود ادامه داد. برای نمونه مرکز در پرتاب اولین ماهواره ملی اوکراین (سیچ-۱) در ۱۹۹۵ مشارکت فعال داشت.در ۱۹۹۶ بنابر فرمان رییسجمهور اوکراین در یفپاتوریا و برپایه مرکز ارتباطات کیهانی، مرکز ملی هدایت و آزمونهای ابزار فضایی* تاسیس شد. با این تغییر مرکز در واقع از حالت نظامی خارج شد و فعالیت آندر راستای اهداف غیرنظامی ذیل آکادمی علوم اوکراین دنبال شد. ماموریت این مرکز، هدایت مدارگردها در چارچوب برنامههای فضایی ملی و بینالمللی بود. در دروه پساشوری جهتگیریهای اصلی فعالیت مرکز به شرح ذیل اعلام شد:- هدایت پرواز مدارگردهای ملی با کاربردهای گوناگون- ارائه خدمات هدایت مدارگردها در چارچوب برنامههای بینالمللی- واپایش شرایط و سایر پدیدههای ژئوفیزیکی در قلمروی اوکراین و جهان با استفاده از ابزارهای فنی - اجرای برنلمههای علمی آیندهدار- ارائه دایره وسیعی از خدمات در زمینههای گوناگون فعالیت.
فعالیت مرکز پس از الحاق کریمه به خاک روسیه
با تصرف کریمه در ۲۰۱۴ مرکز در اختیار نیروی هوافضای روسیه قرار گرفت. در ۲۰۱۵ و با سازماندهی مجدد، مرکز به «مجموعه مستقل فرماندهی-واپایشی چهلم» تغییر نام یافت و برای آن واحد نظامی اختصاصی و فرماندهی تعیین شد.تعبیر مورد استفاده در ارزیابی نظامیان روسیه از وضعیت مرکز، «اسفبار» بود. به اعتقاد روسها، در دوره مدیریت اوکراینیها بر میراث علمی-فنی شوروی، وارثان جدید کاربردی برای آن نیافته و تجهیزات منحصر بهفرد مرکز غارت شده بود.به تدریج برنامه بازسازی و بازتجهیز مرکز و بهرهبرداری دوباره از آن در چارچوب فعالیت فضایی نظامی و غیرنظامی روسیه در دستور کار قرار گرفت. قرار بود برنامه روزآمدسازی مرکز تا سال ۲۰۲۰ به سرانجام برسد. در سال ۲۰۱۹ چند مسئول علمی فضایی روسیه از راهاندازی مرکز و فعالیت آن در چارچوب برنامههای فضایی جاری روسیه تا ۲۰۲۰ سخن گفتند.
میراث علمی-فنی بشری، قربانی جنگ برادرکشی
شب ۲۴ ژوئن ۲۰۲۴ (۴ تیر ۴۰۳) نیروهای اوکراینی مرکز را با سامانه موشکی امریکایی هایمارس هدف قرار دادند. تصاویر ماهوارهای از مرکز، رد آتشسوزی و تخریبها را نشان میداد. ارزیابی کارشناسان نظامی حاکی از استقرار سامانه ماهوارهای هشدار و جمعآوری اطلاعات «لیانا» در آنجا بود که از ماهوارههای «لوتوس» و «پیون-انکااس» بهره میبرد. ماهوارههای پیون فعالانه از دادههای راداری برای شناسایی دریایی استفاده میکنند (دربارهاش این و این را ببینید). همچنین احتمال استفاده از مرکز برای هدایت سامانههای جنگ الکترونیک وجود داشت. انهدام مرکز یفپاتوریا یک ماه پس از آن انجام شد که ارتش اوکراین، یکی دیگر از مراکز بهجا مانده از شبکه هدایت و واپایش فضایی شوروی سابق را در آلوشتا مورد هدف قرار داد. مرکز زمینی در آلوشتا مظنون به ایفای نقش در افزایش کیفیت ارتباطات نظامی روسیه بود.
محمدحسین بختیاری@vostokaero | کانالِ اختصاصی هوافضای روسی
کارالیوف و کلدیش در ۱۹۵۹ پیشنهاد ایجاد مرکزی برای واپایش و هدایت فعالیتهای فضایی اتحاد شوروی در یفپاتوریا را مطرح کردند که پذیرفته شد. در سال ۱۹۶۰ مجموعهای از تاسیسات در منطقه دشتهای ساحلی کریمه و در نزدیکی یفپاتوریا (دهکده ویتینو) ایجاد شد. تکیه مرکز از نظر فنی به مجموعه سامانه رادیویی پلوتُن بود. سامانهای مجهز به آنتنهایی منحصربهفرد که مشابهی در دنیا ندارد.
۱۲ فوریه ۱۹۶۰ مرکز ارتباطات کیهانی یفپاتوریا، هدایت پرواز اولین کاوشگر بینسیارهای دنیا، ونرا-۱ را انجام داد. در ۱۹۶۵ پرتاب «ونرا-۲» و «ونرا-۳» انجام شد. پس از مدتی، مجموعهای از کاوشگرهای فضایی خانواده «اِخا»، «ونرا»، «مارس» به فضا پرتاب شدند که به کمک آنها، مسائل دینامیک پرواز و فرود کاوشگرها بر سطح سیارات دیگر منظومه شمسی، مطالعه جو سیارات و نیز انتقال دادهها، حل و تکمیل میشد.متخصصان مرکز ارتباطات کیهانی با دریافت اطلاعات سازمانی و علمی، پیوسته در حال هدایت عملیات کاوشگرهای بینسیارهای بودند.
از دیگر تجهیزات مرکز تلسکوپ رادیویی «اِر.ت-۷۰» است که از زمان ساخت در دهه ۷۰ میلادی تا حوالی ۲۰۲۰ یکی از بهترینها از نظر مشخصات کاری در نیا محسوب میشد و دستکم از دسامبر ۱۹۷۸ یکی از اعضای ثابت در اجرای برنامههای فضایی در عمق فضا بودهاست.
فعالیت مرکز پس از فروپاشی شوروی
پس از فروپاشی شوروی و استقلال اوکراین، مرکز ارتباطات کیهانی از نظر تشکیلاتی زیرمجموعهای از آژانس فضایی اوکراین شد (از ۱۹۹۳) و به فعالیت خود ادامه داد. برای نمونه مرکز در پرتاب اولین ماهواره ملی اوکراین (سیچ-۱) در ۱۹۹۵ مشارکت فعال داشت.در ۱۹۹۶ بنابر فرمان رییسجمهور اوکراین در یفپاتوریا و برپایه مرکز ارتباطات کیهانی، مرکز ملی هدایت و آزمونهای ابزار فضایی* تاسیس شد. با این تغییر مرکز در واقع از حالت نظامی خارج شد و فعالیت آندر راستای اهداف غیرنظامی ذیل آکادمی علوم اوکراین دنبال شد. ماموریت این مرکز، هدایت مدارگردها در چارچوب برنامههای فضایی ملی و بینالمللی بود. در دروه پساشوری جهتگیریهای اصلی فعالیت مرکز به شرح ذیل اعلام شد:- هدایت پرواز مدارگردهای ملی با کاربردهای گوناگون- ارائه خدمات هدایت مدارگردها در چارچوب برنامههای بینالمللی- واپایش شرایط و سایر پدیدههای ژئوفیزیکی در قلمروی اوکراین و جهان با استفاده از ابزارهای فنی - اجرای برنلمههای علمی آیندهدار- ارائه دایره وسیعی از خدمات در زمینههای گوناگون فعالیت.
فعالیت مرکز پس از الحاق کریمه به خاک روسیه
با تصرف کریمه در ۲۰۱۴ مرکز در اختیار نیروی هوافضای روسیه قرار گرفت. در ۲۰۱۵ و با سازماندهی مجدد، مرکز به «مجموعه مستقل فرماندهی-واپایشی چهلم» تغییر نام یافت و برای آن واحد نظامی اختصاصی و فرماندهی تعیین شد.تعبیر مورد استفاده در ارزیابی نظامیان روسیه از وضعیت مرکز، «اسفبار» بود. به اعتقاد روسها، در دوره مدیریت اوکراینیها بر میراث علمی-فنی شوروی، وارثان جدید کاربردی برای آن نیافته و تجهیزات منحصر بهفرد مرکز غارت شده بود.به تدریج برنامه بازسازی و بازتجهیز مرکز و بهرهبرداری دوباره از آن در چارچوب فعالیت فضایی نظامی و غیرنظامی روسیه در دستور کار قرار گرفت. قرار بود برنامه روزآمدسازی مرکز تا سال ۲۰۲۰ به سرانجام برسد. در سال ۲۰۱۹ چند مسئول علمی فضایی روسیه از راهاندازی مرکز و فعالیت آن در چارچوب برنامههای فضایی جاری روسیه تا ۲۰۲۰ سخن گفتند.
میراث علمی-فنی بشری، قربانی جنگ برادرکشی
شب ۲۴ ژوئن ۲۰۲۴ (۴ تیر ۴۰۳) نیروهای اوکراینی مرکز را با سامانه موشکی امریکایی هایمارس هدف قرار دادند. تصاویر ماهوارهای از مرکز، رد آتشسوزی و تخریبها را نشان میداد. ارزیابی کارشناسان نظامی حاکی از استقرار سامانه ماهوارهای هشدار و جمعآوری اطلاعات «لیانا» در آنجا بود که از ماهوارههای «لوتوس» و «پیون-انکااس» بهره میبرد. ماهوارههای پیون فعالانه از دادههای راداری برای شناسایی دریایی استفاده میکنند (دربارهاش این و این را ببینید). همچنین احتمال استفاده از مرکز برای هدایت سامانههای جنگ الکترونیک وجود داشت. انهدام مرکز یفپاتوریا یک ماه پس از آن انجام شد که ارتش اوکراین، یکی دیگر از مراکز بهجا مانده از شبکه هدایت و واپایش فضایی شوروی سابق را در آلوشتا مورد هدف قرار داد. مرکز زمینی در آلوشتا مظنون به ایفای نقش در افزایش کیفیت ارتباطات نظامی روسیه بود.
محمدحسین بختیاری@vostokaero | کانالِ اختصاصی هوافضای روسی۸:۰۲