هندسه آیات جهاد و دلالتهای آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران #قسمت_اول از «سَلم» تا «نقض عهد»؛ بازخوانی سیاقی آیه ٦١ انفال آیا آیه ٦١ سوره انفال، قاعدهای مطلق برای #پذیرش_صلح با دشمن است؛ به گونهای که حتی اگر طرف مقابل سابقه جنگ، پیمانشکنی و #نقض مکرر عهد داشته باشد، صرف درخواست دوباره او برای صلح، پذیرش آن را لازم یا دستکم مجاز سازد؟ این، برداشتی است که گاه از این آیه ارائه میشود؛ اما به نظر میرسد این برداشت، بیش از آنکه محصول خود آیه باشد، نتیجه قرائت منفصل آن و غفلت از نسبتش با مجموعه آیات همسیاق است.در خود آیه، واژه «*السَّلْم*» به کار رفته، نه «صلح» به معنای خاص فقهی و سیاسی آن. هرچند بسیاری از لغویان و مفسران، تفاوت ماهوی میان این دو واژه را نپذیرفتهاند [۱]برخی مفسران معاصر، از جمله آیتالله جوادی آملی، بر تفاوت دلالی آن دو توجه دادهاند.[٢] با این حال، تحلیل حاضر متوقف بر پذیرش این تفکیک نیست؛ زیرا حتی با صرفنظر از آن نیز، از جمع سیاقی آیات ٣٥ سوره محمد(ص)، ٣٩، ٥٨ و ٦١ سوره انفال، میتوان حدود دلالت آیه ٦١ را روشنتر دریافت.آنچه در این نوشتار محل استدلال است، نسبت این آیات با یکدیگر و دلالت مجموع آنهاست، نه صرف تفاوت دو واژه. ازاینرو، این نوشتار مدعی اجماع تفسیری نیست، بلکه از استظهاری مبتنی بر جمع عرفی آیات و قرائن سیاقی دفاع میکند. حکم آیه ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾ را #نمیتوان مستقل از آیات پیش و پس از آن تفسیر کرد. آیات پیشین، از یکسو مسلمانان را به آمادهسازی همه ظرفیتهای دفاعی فرمان میدهد: ﴿وَأَعِدُّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُمْ مِن قُوَّةٍ...﴾ و از سوی دیگر، در صورت خوف از #خیانت، دستور #نبذ_عهد را صادر میکند: ﴿وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَىٰ سَوَاءٍ﴾ازاینرو، آیه ٦١ را باید در امتداد همین آیات فهم کرد، نه بهصورت حکمی مستقل و بریده از سیاق.*[٣]*بر این اساس، اگر دشمن بارها پیمان بسته و شکسته باشد، بهآسانی نمیتوان صرف اظهار تمایل مجدد او را مشمول اطلاق آیه ٦١ دانست؛ زیرا در این فرض، عنوان #ناقض_عهد موضوعیت پیدا میکند و آیه ٥٨، در صورت خوف متعارف از خیانت، قاعده «نبذ عهد» را پیش روی مسلمانان قرار میدهد. از این منظر، میان طرفی که در چارچوب اعتماد متقابل اظهار تمایل به سلم یا صلح میکند و طرفی که با سابقه نقض مکرر عهد دوباره چنین درخواستی را مطرح میکند، تفاوتی اساسی وجود دارد.درباره نسبت آیات ٣٥ سوره محمد(ص) و ٦١ سوره انفال نیز دیدگاههای گوناگونی در میان مفسران مطرح شده است؛ از جمله قول به نسخ، جمع میان دو آیه بر پایه تفاوت میان «ابتدای دعوت به سلم» و «پذیرش آن»، و نیز جمع بر اساس شرایط و قرائن.[٤]نوشتار حاضر، بدون ادعای انحصار در این برداشت، با تکیه بر سیاق، فضای نزول و جمع دلالی آیات، از استظهاری دفاع میکند که این آیات را اجزای یک نظام واحد در سیاست قرآنیِ جنگ، سلم، #صلح و #پیمان میداند. در این میان، تحلیل آیتالله جوادی آملی نیز به عنوان یکی از مؤیدات این برداشت مورد استفاده قرار گرفته است، نه یگانه مستند آن.همچنین، هرچند گزارش قاطعی درباره شأن نزول اختصاصی آیه ٦١ در دست نیست، اما قرار گرفتن آن در بستر سوره انفال که در فضای پس از بدر و در میان آیاتی درباره تجهیز قوا، #بازدارندگی،#وفای_به_عهد و مقابله با خیانت نازل شده است [۵] دستکم این احتمال را تقویت میکند که حکم آیه، ناظر به شرایط واقعی موازنه قوا و مصالح جامعه اسلامی باشد، نه آنکه به عنوان قاعدهای مطلق و فارغ از همه قیود زمانی و موضوعی فهم شود. ️ادامه دارد... ◇◇◇◇◇◇◇◇◇◇همراه ما باشید... @asaas_discourse