د
روز معلممعلّمی میکردم. کودکی آوردند شوخ. دو چشم همچنین سرخ -گویی خون استی متحرّک. ... با پدر و مادرش شرط کردم که «اگر دستشکسته برِ شما آید هیچ تغیُّری نکنید.» گفتند «ما را از رقَّتِ فرزندی دل نمیدهد که با دستِ خود بزنیم. امّا اگر تو بکنی، بر تو هیچ ملامت نیست ...»
... در فلق کشیدندش. ... چهارم چوب، پوست پای او با چوب برخاست. چیزی از دلِ من فرو بُرید، فرو افتاد. اوّلین و دومین را بانگ میزد. دگر بانگ نزد. ... مقالات شمس تبریزیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروز معلم است. بر معلمان مبارک باشد. مرحوم دکتر جلال صمیمی میگفتند: شاید بتوان بزرگترین دستاورد بشر را «آموزش» دانست. حرف درستی است و عمیقتر از آنکه در نگاه اول به نظر میرسد. یک وجهاش این است که آموزشْ دائم در حال تحول و تکامل است؛ هم مفهومش، هم روشهایش و هم دستاوردهایش. امروز کسی مثل شمس تبریزی شاگردانش را، هرچهقدر هم که شوخچشم و نافرمان باشند، فلک نمیکند. اتفاقاً همین نافرمانی را برخی نشانهٔ خلاقیت میدانند و عامل موفقیتهای بعدی در زندگی.
امروز هم آموزش نیاز به تحول دارد. فرقش با گذشته این است که سرعت تحولات جهان نسبت به گذشته خیلی خیلی بیشتر شده و تحولِ آموزش، در مقایسه با دیگر جنبههای زندگی اجتماعی، که عمدتاً ناشی از پیشرفت شتابان فناوری است عقب افتاده است.
در ادامه نکاتی مرتبط با فرایند آموزش را به اختصار مرور میکنم که در سالهای اخیر کموبیش با آنها مواجه شدهام و به نظرم اگر قرار است تحولی در نظام آموزشی صورت گیرد باید به آنها توجه کرد.
امروز کلاس درس دیگر تنها مکان و امکان یادگیری نیست. اطلاعاتِ در دسترس دانشجویان با سالهای گذشته قابل قیاس نیست (دو-سه ماه اخیر را حساب نکردم البته). کلاس درس باید نقش و کارکرد خود را بازتعریف کند. کلاس درس وقتی به درد میخورد که دانشجو بتواند از بودن در کلاس چیزی بیاموزد که از راههای دیگر امکان آموختنش نباشد یا دستکم به آن سادگی و کیفیت نباشد. یادگیری فرایندی است که نهایتاً در ذهن یادگیرنده اتفاق میافتد: کسی نمیتواند چیزی به دیگری یاد بدهد ولی هر کسی میتواند از دیگران بیاموزد. اگر هدف نهایی آموزش را چنین تحولی در ذهن یادگیرنده بدانیم، دراینصورت معلم و استاد خوب چه کسی است؟ کسی که باهوش، باسواد و مسلط است؟ خوب سخنرانی میکند؟ منظم است؟ خوشاخلاق است؟ خوب امتحان میگیرد؟ هر کدام از این ویژگیها اگر نقشی در آن تحول ذهنی یادگیرنده داشته باشد به موفقیت آموزش کمک کرده است وگرنه نمیتوان آن را ویژگی «معلم خوب» دانست. به نظر نمیرسد نظام آموزشی کنونی -دستکم در دانشگاهها- توجهی به این معنا از آموزش داشته باشد. تقریباً هیچکدام از سؤالهای موجود در فرمهای ارزیابی استادان ربطی به یادگیرنده ندارند و عمدتاً ویژگیهای استاد را میسنجند، نه نتیجهٔ فرایند آموزش را.
در یک درس دانشگاهی استاد میتواند توجه خود را معطوف به «موضوع» کند یا به «روش». بهنظرم در دنیای امروز دومی بسیار بسیار مهمتر است. برای یادگیریِ موضوع بهاندازهٔ کافی منبع مناسب در دسترس دانشجویان هست ولی روش فکر کردن، نگاه کردن به دنیا، تعریف مسئله، حل مسئله و مواجهه با نادانستهها از هر فرد به فرد دیگر میتواند متفاوت باشد. ذهن دانشجو انبان نیست که بکوشیم اطلاعات هرچهبیشتری در آن بریزیم. بهتر است آن را موجود زندهای بدانیم که میتواند رشد کند، مهارت کسب کند و ورزیده شود و نقش معلم در این میان کمک به این فرایند رشد است. در نظام آموزشی فعلی، آموزش تا حد زیادی یکطرفه تلقی میشود: از استاد به دانشجو. شاید زمانی چنین نگاهی کارآمد بود ولی امروز آموزش مؤثر فرایندی جمعی و دوسویه است که در آن استاد و دانشجو، هر دو، فرصت و امکان یادگیری و رشد در کلاس درس را دارند. در نظام آموزشی ما تأکید بر سنجش، نمره، رتبه و مدرک خیلی بیشتر از اهمیت واقعی آنهاست. درنتیجه، آموزش، چه از دید استاد چه از دید دانشجو، بیش از آن که بر یادگیری متمرکز باشد بر آمادگی برای آزمون متمرکز است. اضطراب جلسهٔ امتحان، نگرانی از نتیجهاش و گره خوردن سرنوشت دانشجویان به نمره و معدل، فرصت اندکی برای تمرکز بر یادگیری باقی میگذارد. انتظار تحول در نظام آموزشی مستقل از سیاست، اقتصاد، فرهنگ و دیگر شئون زندگی اجتماعی خیال خامی بیش نیست ولی یادمان باشد که دنیا برای تغییراتش منتظر ما نمیماند. این که در این تغییرات ما هم سهیم و تأثیرگذار باشیم یا صرفاً نظارهگر باشیم و با آن همراه شویم یا بیهوده در خلاف جهت آن دستوپا بزنیم بستگی به خودمان دارد.https://ble.ir/k1samani_channel
۱۵:۰۳