بله | کانال نقد توسعه

۳۰ مهر

سرمایه‌داری چگونه کار را به «شرّ واجب» تبدیل کرد؟
یک نجار را تصور کنید. پیش از صنعتی‌شدن، نجار چوب را انتخاب می‌کرد، آن را می‌برید، شکل می‌داد، به هم وصل می‌کرد و در پایان، صندلی کامل را با چشم خود می‌دید و لمس می‌کرد. نتیجه کار از آغاز تا پایان در برابر او حاضر بود؛ می‌توانست کیفیت آن را بسنجد و از آفرینش محصولی ملموس لذت ببرد. اما در کارخانه صنعتی، ساخت صندلی به ده‌ها مرحله جداگانه تقسیم می‌شود: یکی پایه‌ها را می‌تراشد، دیگری قطعات را سوراخ می‌کند، فردی دیگر آن‌ها را رنگ می‌زند و کارگری دیگر محصول نهایی را بسته‌بندی می‌کند. هر کارگر تنها بخشی تکراری از فرایند را انجام می‌دهد و ممکن است هرگز صندلی کامل را نبیند. بدین‌سان، رابطه انسان با محصول و معنای کار گسسته می‌شود؛ کار دیگر تجربه‌ای خلاقانه و رضایت‌بخش نیست، بلکه به فعالیتی تبدیل می‌شود که صرفاً برای دریافت دستمزد و ادامه زندگی باید تحمل شود. چیزی که دکتر جهانبش به درستی از آن به عنوان «شرّ واجب» نام می برد.
همین تناقض را در تولید صنعتی هم می‌بینیم. تقسیم کار ممکن است تولید یک کارخانه را ده برابر کند، اما آیا جامعه نیز ده برابر بهره‌ورتر شده است؟ وقتی سال‌های بیشتری صرف تحصیل و کسب صلاحیت می‌شود، فعالیت‌های خانوادگی و محلی به حاشیه می‌روند و افراد برای تأمین معاش به شغل‌های مزدی وابسته می‌شوند، محاسبه بهره‌وری فقط بر اساس تعداد کالاهای تولیدشده، تصویر کاملی به ما نمی‌دهد.
مسئله صرفاً این نیست که چگونه ثروت را عادلانه‌تر توزیع کنیم؛ باید بپرسیم چرا فعالیت‌های انسان تا این اندازه به الزام اقتصادی گره خورده‌اند.
وقتی فناوری امکان می‌دهد نیازهای جامعه را با کار کمتری تأمین کنیم، چرا به‌جای آزادشدن زمان انسان، همچنان باید بیشتر کار کنیم و بیشتر تولید کنیم؟
شاید رهایی واقعی زمانی آغاز شود که کار دیگر شرط اجتناب‌ناپذیر بقا نباشد و انسان بتواند بخش بیشتری از زمان خود را صرف آفرینندگی، مراقبت و فعالیت‌هایی کند که به زندگی معنی می‌دهد.
مسئله این است: اقتصادی که قرار بود در خدمت زندگی باشد، چگونه زندگی را به خدمت خود درآورد؟

با پیشنهاد این نوشته به «مجله بله» به بیشتر دیده شدن آن کمک کنید
‌

نقد توسعه