بله | کانال راه باریک آبادانی

۱۸ فروردین

تشنگی در حجابِ سراب
برای ایرانیان، «تشنگی» همواره کلیدی برای نفوذ به لایه‌های درونی حقیقت و عبور از ظاهر فریبنده‌ی پدیده‌ها بوده است؛ مفهومی که می‌توان آن را از رموز کامیابی مردمان فلات ایران دانست. در ادبیات فارسی نشانه‌های فراوانی دیده می‌شود که ما را به حفظ این عطش درونی فرا می‌خواند، و اندیشمندان و بزرگان ما نیز کوشیده‌اند این شعله را در جان انسان‌ها زنده و پویا نگه دارند. چنان‌که مولانا می‌گوید: «آب کم جو، تشنگی آور به دست / تا بجوشد آبت از بالا و پست». با این حال، همین تشنگی ضامن بقا و استمرار زندگی ماست. چه‌بسا اگر احساس نیاز و عطش در ما نبود، نه‌تنها ادامه‌ی حیات ممکن نمی‌شد، بلکه درک ارزش و لذت سیراب شدن نیز از دست می‌رفت. تجربه‌ی تشنگی، همانند تجربه‌ی عشق، حالتی است که انسان را درگیر می‌کند و به حرکت وامی‌دارد؛ در حالی که می‌داند رسیدن به مقصود کاملاً در اختیار او نیست، اما همین میل و اشتیاق می‌تواند او را به معشوق نزدیک‌تر سازد. در گذشته، این احساس کمبود و نیاز، مردم این سرزمین را برمی‌انگیخت تا با بهره‌گیری از خلاقیت و تلاش، از امکانات اندک، دستاوردهایی ارزشمند بیافرینند. اما در دوران معاصر، وفور منابع و ثروت‌های به‌دست‌آمده - به‌ویژه از طریق نفت - اختلالی در این وضعیت ایجاد کرده است. این ثروت موجب شده هم در سطح مدیریت و هم در میان مردم، انگیزه‌ی فعالیت و کوشش در بسیاری از عرصه‌ها کاهش یابد. به‌بیان دیگر، گویی سرابِ بیابان ما را فریب داده و به جای تلاش خلاقانه، به جست‌وجوی راه‌های کوتاه‌تر برای بهره‌برداری سریع‌تر از منابع موجود سوق داده است.یکی از میانبرهایی که در دوران معاصر و با ابتنای به ثروت نفتی به‌شدت گریبانمان را گرفته، «چاه عمیق» است. روی آوردن به چاه عمیق یعنی به سمت سراب رفتن؛ چرا که حفر این چاه‌ها به دلیل ایجاد فرونشست‌های متعدد و کم شدن آب‌دهی قنات‌ها و چاه‌های قدیم عرصه‌ای برای تاختن بیابان فراهم کرده است. بلایی که ثروت نفتی و تکنولوژی جدید نظیر پمپ، احداث سد و حفر چاه‌های عمیق و اساسا تفکر تکنولوژیک بر سر ما آورده است، چیزی فراتر از پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی و خشک شدن قنات‌هاست؛ مشکل اصلی تغییر موضع ایرانیان نسبت به سرزمینشان است. اگر تا دیروز اهالی این سرزمین در آبادانی آن سهمی بر عهده داشتند، امروز گویی بیش از آنکه خود را شریک آبادانی بدانند، سهم‌خواهِ منابع ملی شده‌اند. همه تشنه‌اند، اما این تشنگی آن‌ها را به فعالیت دعوت نمی‌کند؛ چون احساس می‌کنند همه‌چیز بی‌زحمت وجود دارد و کسانی موفق‌اند که بتوانند با زحمت‌ِ کمتر، سهم بیشتری از ثروت موجود و بالفعل را از آن خود کنند.شاید تنها راه صلاح و بقا، بازگشت به تشنگیِ حقیقی باشد. در جهانی که با راحتی‌ها و پیشرفت‌های ظاهری خود، ما را در مسیر بی‌وقفه مصرف و بی‌محابا به سوی «سراب» می‌برد، باید درک کنیم که حقیقتاً «تشنگی» شرط اصلی رشد و ارتقاء است. هر اقدامی که منتهی به تجربه تشنگی حقیقی شود، حتی اگر در ابتدا دشوار یا پیچیده به نظر برسد، قطعاً در نهایت صحیح خواهد بود. اما اگر نتوانیم درک کنیم که تشنگی جزو ذات ماست، حتی حفر قنات‌ها و ساختن خانه‌ها نیز می‌تواند به آسیب و ضرر بدل شود. اگر درس می‌خوانیم، اما این آموختن برای رفع تشنگی درونی ما نیست، و اگر خانه می‌سازیم، اما از آن برای یافتن جایگاه واقعی‌مان در جهان نمی‌خواهیم، باید بدانیم که در اشتباهیم. عشق، تلاش، آموختن و ساختن همه باید به‌عنوان پاسخ به تشنگی درونی باشد. اگر چنین نباشد، آن وقت می‌بینیم که «سرزمین» ما همچون معشوقی آزرده‌خاطر، از ما فاصله می‌گیرد و خود را از دست می‌دهیم. ما باید به یاد بیاوریم که تشنگی، آن جرقه‌ای است که انسان را به حرکت در می‌آورد، و بدون آن، حتی منابع غنی موجود نیز قادر به سیراب کردن ما نخواهند بود. وقتی نتواسته‌ایم این عطش حقیقی را در خود بیابیم، نمی‌توانیم از سرزمین‌مان به‌درستی مراقبت کنیم و آن را به «شهرهای آباد» بدل سازیم. تشنه بودن، یعنی درکِ کمبود نه به‌مثابه‌ی ضعف، بلکه به‌مثابه‌ی آغازِ حرکت. یعنی فهم این حقیقت که آبادانی، نه از وفورِ بی‌زحمت، بلکه از طلب، کوشش و مشارکت پدید می‌آید. هر زمان که این تشنگی در ما زنده باشد، سرزمین نیز بار دیگر خود را بر ما آشکار خواهد کرد؛ و هر زمان که آن را فراموش کنیم، ایران برای ما از خانه، به منبعی برای مصرف تقلیل خواهد یافت.

سعید حاتمی ؛ پژوهشگر توسعه و حکمرانی ( با الهام از اندیشه‌ها و نوشته‌های مهندس سیدمحمد بهشتی )
#آبادانی_ایران
#آرتا_از_راه_باریک_حکمرانی_خردمندانه_میگذرد