اساس
هندسه آيات جهاد و دلالتهای آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران
#قسمت_دوم
نظام سلسلهمراتبی غایت، قوت و ضعف؛ چارچوب نظری قرآن در مواجهه با دشمن
اگر آیه ٦١ سوره انفال بهتنهایی معیار نهایی در مسئله سلم و صلح نیست، این پرسش پیش میآید که سیاست قرآنی در مواجهه با دشمن بر چه #منطقی استوار است؟ برای پاسخ، باید آیه ٦١ را در کنار دو آیه کلیدی دیگر، یعنی آیه ٣٥ سوره محمد(ص) و آیه ٣٩ سوره انفال قرار داد. از جمع دلالی این آیات، میتوان نظامی #سلسلهمراتبی را در سیاست قرآنیِ جنگ و صلح استظهار کرد.
آیه ٣٥ سوره محمد(ص) صراحتاً میفرماید: ﴿فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ﴾ ظاهر آیه، مسلمانان را در فرض «برتری» از دعوت به سلم #نهی میکند. در تفسیر این آیه، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را صرفاً ناظر به ابتدای دعوت به سلم دانستهاند، برخی از نسخ سخن گفتهاند و گروهی نیز کوشیدهاند میان این آیه و آیه ٦١ سوره انفال جمع کنند.*[۶]*
با توجه به سیاق آیات، ارتباط این آیه با غایت جهاد و نیز نهی از «وهن»، میتوان گفت که در فرض برتری، اصل اولیه #استمرار_حرکت در مسیر تحقق غایت آیات جهاد است و گرایش به سلم، جز در موارد احراز مصلحتی روشن و استثنایی، با این قاعده سازگار نخواهد بود. ازاینرو، هرچند آیه به ظاهر از «دعوت به سلم» سخن میگوید، دلالت التزامی آن نیز مؤید این معناست که در فرض برتری، پذیرش سلم نیز #نمیتواند قاعده اولیه تلقی شود. بر همین اساس، اگر پس از وقوع مخاصمه، سخن از صلح به میان آید، به طریق اولی #نمیتوان آن را قاعدهای #مطلق و فارغ از سایر قیود و قرائن دانست.
در مقابل، آیه ٦١ سوره انفال امکان گرایش به سلم را پیشبینی میکند؛ اما این حکم را نیز نمیتوان جدا از مجموعه قرائن، آیات پیش و پس از آن و بهویژه آیه ٥٨ سوره انفال، به عنوان قاعدهای مطلق در همه شرایط تلقی کرد. ممکن است در اینجا به #صلح_حدیبیه استناد شود و گفته شود که پیامبر اکرم(ص) در شرایط #اقتدار نیز صلح را پذیرفتند. این استناد، برای اثبات اطلاق آیه ٦١ کافی نیست؛ زیرا افزون بر اختلافنظر درباره میزان برتری مسلمانان در آن مقطع، خود قرآن کریم در آیه ٢٥ سوره فتح، یکی از حکمتهای خودداری از درگیری را وجود مردان و زنان مؤمنی معرفی میکند که در مکه ناشناخته بودند و در صورت وقوع جنگ، در معرض آسیب قرار میگرفتند.[۷] ازاینرو، حتی اگر حدیبیه را صلحی در موضع قدرت بدانیم، نهایتاً بر وجود #مصلحتی_استثنایی دلالت خواهد داشت، نه بر اطلاق یک قاعده.
آیه ٣٩ سوره انفال نیز #افق_نهایی این منظومه را ترسیم میکند: ﴿وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ﴾. بر پایه این آیه، غایت، #رفع_فتنه و #حاکمیت دین الهی است. با کنار هم نهادن این سه آیه، میتوان نظامی سهلایه را استظهار کرد:
لایه نخست: {غایت} آیه ٣٩ سوره انفال، افق مطلوب حرکت جامعه اسلامی را ترسیم میکند و جهتگیری #کلان آیات جهاد را نشان میدهد. [۸]
لایه دوم: {رویکرد غالب در حالت قوت} آیه ٣٥ سوره محمد(ص)، در فرض برتری و فقدان مصلحت استثنایی، از گرایش ابتدایی به سلم نهی میکند و بر #استمرار حرکت در مسیر #تحقق آن غایت دلالت دارد.
لایه سوم: {حکم استثنایی} آیه ٦١ سوره انفال، در فرض وجود مقتضیات لازم و #احراز_مصلحت، گرایش به سلم را تجویز میکند؛ اما این حکم نیز در پرتو سایر آیات و قرائن فهم میشود، نه بهصورت منفصل و مطلق.
در این منظومه، عنصر «نقض عهد» نقشی #تعیینکننده مییابد. ناقض عهد، به دلیل تکرار #خیانت، وصفی عنوانی پیدا میکند که او را از وضعیت متعارف خارج میسازد. در چنین وضعیتی، ظنّ متعارف به خدعه و نیرنگ، موضوع آیه ٥٨ سوره انفال خواهد بود و ازاینرو، دشوار است صرف درخواست مجدد او برای صلح، بدون توجه به این عنوان، مشمول اطلاق آیه ٦١ دانسته شود.
بدینترتیب، از جمع این آیات، بیش از آنکه قاعدهای مطلق برای پذیرش صلح به دست آید، منظومهای #مبتنی_بر_غایت، #موازنه_قوا، #مصلحت و #وفای_به_عهد استظهار میشود؛ منظومهای که میتواند مبنایی برای بازخوانی اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی نیز باشد.
️ادامه دارد... ◇◇◇◇◇◇◇◇◇◇ همراه ما باشید...
@asaas_discourse
#قسمت_سوم
◇◇◇◇◇◇◇◇◇◇◇همراه ما باشید...
۵۴۸
۸:۳۰