دعای سمات و یهودیت-۱
مدتی پیش (۱۰ تیر ۱۴۰۵)، گزارشی منتشر شده بود از اکتشافات باستان شناسانه در محوطه «شیلو» در «کرانه باختری» رود اردن و یافتن سرنخهایی از استقرار خیمه عهد در آنجا. در این گزارش، جملات زیر، مرا یاد یادداشتی که خرداد ۱۴۰۳ در مورد دعای سمات نوشته بودم انداخت:
«باستانشناسان گنجینهای از اشیای مرتبط با آیینهای مذهبی را در نزدیکی این سازه کشف کردهاند که شامل انارهای سرامیکی، شاخهای قربانگاه و صدفهای حلزون دریایی است.» https://parsi.euronews.com/culture/2026/07/01/3000-year-old-mystery-new-clues-found-to-lost-ark-of-the-covenant
به همین مناسبت، آن یادداشت را بازنشر می کنم.
*
همیشه کلماتی مثل «جبل حوریث»، «ساعیر» و «فاران» در دعای سمات توجهم را جلب میکرد. مثلا مشخص است «جبل حوریث» همان «کوه حوریب» تورات است و همنشینی این نامها در کنار یکدیگر نیز حداقل دوبار در عهد عتیق (کتاب تثنیه) صورت گرفته است. همین باعث میشود به روابط بینامتنی و بین الادیانی این دعا بیشتر توجه کنیم. واقعا از کنار این نکات در دعای سمات و در مورد دعای سمات، نمیشود به راحتی گذشت:
- نام دیگر دعای سمات، دعای شبور است. این کلمه، معادل عربی شوفارِ (شیپور) عبری است. به خاطر بیاورید جایگاه ویژهای را که شوفار در آیینهای یهودی دارد (همچون جایگاهی که ناقوس در آیینهای مسیحی دارد).
- زمان فضیلت خواندن این دعا نیز غروب جمعه است. همان زمانی که یهودیان آن را «عِرِو شبات» (غروب جمعه) میخوانند و عباداتی مخصوص آن برای شنبه دارند. عرو شبات برای یهودیان از نظر آیینی و قداست، چیزی مثل شب جمعه برای مسلمانان است.
- به جز حضرت محمد(ص)، پیامبرانی که نام آنها در دعا آمده، موسی (۵ بار)، اسحاق (۳ بار)، یعقوب (۳ بار)، ابراهیم (۵ بار) و آدم (۱ بار) هستند. یاد کردن از موسی و ابراهیم و آدم، مطابق روال معمول ادعیه است اما یاد کردن از اسحاق و یعقوب کمی غیرمعمول است. این را بگذارید کنار اینکه از عیسی و نوح، بر خلاف رویه معمول در ادعیه، مستقیما یاد نشده. از نوح یاد نشده و از عیسی نیز فقط یکبار به صورت ضمنی و در عبارتی گنگ یا نیازمند به تفسیر یاد شده:
«و ببرکات التی ... بارکت لاسحاق صفیک فی امة عیسی» (این جمله در فرازی است که در آن به ارتباط ابراهیم با امت محمد، ارتباط یعقوب با امت موسی و ارتباط محمد با عترت و امتش یاد شده. ارتباط اسحاق با امت عیسی چیست و چگونه در تناظر مفهومی با این ارتباطات قرار میگیرد؟)از اسماعیل نیز یاد نشده که خیلی غیرمعمول نیست، اما وقتی از اسحاق سه بار یاد شده، یاد نکردن از اسماعیل به چشم میآید.
- بسیاری از مضامین این دعا عینا در تورات موجودند. مثل کلمات و اعلامی که ابتدائا ذکر شد یا عبارات «ربوات المقدسین» (کتاب تثنیه، باب ۳۳، فراز ۲)، «کروبین»، «بحر سوف»، «بیت شبع»، «بیت ایل» (این کلمات و اعلام به کرات در تورات به کار رفتهاند و نیاز به آدرسدهی دقیق ندارند) و...
احتمال اول در مورد «قبة الرمان»:
- برای عبارت «قبة الرمان» (قبه انار / در برخی نسخهها «قبة الزمان») هر تفسیری ارائه شود، در بافت این دعا و با توجه به سایر کلیدواژههای مذکور، برای مخاطب آشنا، دو جور ارجاع به کتاب مقدس، تداعی میشود. اولی «انار»های خیمه عهد و معبد است که به نمونههایی از آن در این قسمت از یادداشت اشاره میشود:
کتاب خروج در وصف لباس مخصوص هارون، به عنوان تنها کسی که به جز موسی اجازه داشت به قدسالاقداس (محرمانهترین مکان مسکن عهد) وارد شود چنین میگوید:
«بر گرد دامن ردا، انارهایی با نخهای آبی، ارغوانی و قرمز بدوز و زنگولههایی از طلا میان آنها قرار ده. زنگولههای طلا و انارها یکی در میان، بر گرد دامن ردا باشد. هارون ردا را به هنگام خدمت بر تن کند. چون به پیشگاه خدا در قدس داخل شود یا از آنجا بیرون آید، صدای زنگولهها شنیده خواهد شد، مبادا بمیرد.» (سفر خروج، باب ۲۸، فرازهای ۳۳ تا ۳۵)
نمونه دیگر:
«پس حیرام تمام کار خانه خداوند را که برای سلیمان پادشاه انجام میداد، به پایان رسانید:
دو ستوندو تاج به شکل پیاله بر سر ستونهادو تاج برای پوشانیدن دو تاج پیاله شکل واقع بر سر ستونهاچهار صد انار برای آن دو شبکه، یعنی دو ردیف انار برای هر شبکه، جهت پوشانیدن تاجهای پیاله شکل سر ستونها.» (کتاب اول پادشاهان، باب ۷، فرازهای ۴۰ تا ۴۲) / همچنین بنگرید به ارمیا، باب ۵۲، فرازهای ۲۲ و ۲۳)
حامد فتاحی
انتشار نسخه اولیه: ۱ خرداد ۱۴۰۳انتشار نسخه دوم: ۴ مرداد ۱۴۰۵
قسمت دوم
@beshaaratha
مدتی پیش (۱۰ تیر ۱۴۰۵)، گزارشی منتشر شده بود از اکتشافات باستان شناسانه در محوطه «شیلو» در «کرانه باختری» رود اردن و یافتن سرنخهایی از استقرار خیمه عهد در آنجا. در این گزارش، جملات زیر، مرا یاد یادداشتی که خرداد ۱۴۰۳ در مورد دعای سمات نوشته بودم انداخت:
«باستانشناسان گنجینهای از اشیای مرتبط با آیینهای مذهبی را در نزدیکی این سازه کشف کردهاند که شامل انارهای سرامیکی، شاخهای قربانگاه و صدفهای حلزون دریایی است.» https://parsi.euronews.com/culture/2026/07/01/3000-year-old-mystery-new-clues-found-to-lost-ark-of-the-covenant
به همین مناسبت، آن یادداشت را بازنشر می کنم.
*
همیشه کلماتی مثل «جبل حوریث»، «ساعیر» و «فاران» در دعای سمات توجهم را جلب میکرد. مثلا مشخص است «جبل حوریث» همان «کوه حوریب» تورات است و همنشینی این نامها در کنار یکدیگر نیز حداقل دوبار در عهد عتیق (کتاب تثنیه) صورت گرفته است. همین باعث میشود به روابط بینامتنی و بین الادیانی این دعا بیشتر توجه کنیم. واقعا از کنار این نکات در دعای سمات و در مورد دعای سمات، نمیشود به راحتی گذشت:
- نام دیگر دعای سمات، دعای شبور است. این کلمه، معادل عربی شوفارِ (شیپور) عبری است. به خاطر بیاورید جایگاه ویژهای را که شوفار در آیینهای یهودی دارد (همچون جایگاهی که ناقوس در آیینهای مسیحی دارد).
- زمان فضیلت خواندن این دعا نیز غروب جمعه است. همان زمانی که یهودیان آن را «عِرِو شبات» (غروب جمعه) میخوانند و عباداتی مخصوص آن برای شنبه دارند. عرو شبات برای یهودیان از نظر آیینی و قداست، چیزی مثل شب جمعه برای مسلمانان است.
- به جز حضرت محمد(ص)، پیامبرانی که نام آنها در دعا آمده، موسی (۵ بار)، اسحاق (۳ بار)، یعقوب (۳ بار)، ابراهیم (۵ بار) و آدم (۱ بار) هستند. یاد کردن از موسی و ابراهیم و آدم، مطابق روال معمول ادعیه است اما یاد کردن از اسحاق و یعقوب کمی غیرمعمول است. این را بگذارید کنار اینکه از عیسی و نوح، بر خلاف رویه معمول در ادعیه، مستقیما یاد نشده. از نوح یاد نشده و از عیسی نیز فقط یکبار به صورت ضمنی و در عبارتی گنگ یا نیازمند به تفسیر یاد شده:
«و ببرکات التی ... بارکت لاسحاق صفیک فی امة عیسی» (این جمله در فرازی است که در آن به ارتباط ابراهیم با امت محمد، ارتباط یعقوب با امت موسی و ارتباط محمد با عترت و امتش یاد شده. ارتباط اسحاق با امت عیسی چیست و چگونه در تناظر مفهومی با این ارتباطات قرار میگیرد؟)از اسماعیل نیز یاد نشده که خیلی غیرمعمول نیست، اما وقتی از اسحاق سه بار یاد شده، یاد نکردن از اسماعیل به چشم میآید.
- بسیاری از مضامین این دعا عینا در تورات موجودند. مثل کلمات و اعلامی که ابتدائا ذکر شد یا عبارات «ربوات المقدسین» (کتاب تثنیه، باب ۳۳، فراز ۲)، «کروبین»، «بحر سوف»، «بیت شبع»، «بیت ایل» (این کلمات و اعلام به کرات در تورات به کار رفتهاند و نیاز به آدرسدهی دقیق ندارند) و...
احتمال اول در مورد «قبة الرمان»:
- برای عبارت «قبة الرمان» (قبه انار / در برخی نسخهها «قبة الزمان») هر تفسیری ارائه شود، در بافت این دعا و با توجه به سایر کلیدواژههای مذکور، برای مخاطب آشنا، دو جور ارجاع به کتاب مقدس، تداعی میشود. اولی «انار»های خیمه عهد و معبد است که به نمونههایی از آن در این قسمت از یادداشت اشاره میشود:
کتاب خروج در وصف لباس مخصوص هارون، به عنوان تنها کسی که به جز موسی اجازه داشت به قدسالاقداس (محرمانهترین مکان مسکن عهد) وارد شود چنین میگوید:
«بر گرد دامن ردا، انارهایی با نخهای آبی، ارغوانی و قرمز بدوز و زنگولههایی از طلا میان آنها قرار ده. زنگولههای طلا و انارها یکی در میان، بر گرد دامن ردا باشد. هارون ردا را به هنگام خدمت بر تن کند. چون به پیشگاه خدا در قدس داخل شود یا از آنجا بیرون آید، صدای زنگولهها شنیده خواهد شد، مبادا بمیرد.» (سفر خروج، باب ۲۸، فرازهای ۳۳ تا ۳۵)
نمونه دیگر:
«پس حیرام تمام کار خانه خداوند را که برای سلیمان پادشاه انجام میداد، به پایان رسانید:
دو ستوندو تاج به شکل پیاله بر سر ستونهادو تاج برای پوشانیدن دو تاج پیاله شکل واقع بر سر ستونهاچهار صد انار برای آن دو شبکه، یعنی دو ردیف انار برای هر شبکه، جهت پوشانیدن تاجهای پیاله شکل سر ستونها.» (کتاب اول پادشاهان، باب ۷، فرازهای ۴۰ تا ۴۲) / همچنین بنگرید به ارمیا، باب ۵۲، فرازهای ۲۲ و ۲۳)
حامد فتاحی
انتشار نسخه اولیه: ۱ خرداد ۱۴۰۳انتشار نسخه دوم: ۴ مرداد ۱۴۰۵
قسمت دوم
@beshaaratha
۳۴۴