شرح زیارت جامعه کبیره ج 368
مقدمه️ رحمان رحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. در زیارت جامعه کبیره از زبان امام هادی (سلام الله علیه)، در مقام زیارت ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام)، از جمله اوصافی که حضرت در معرفی ائمه (علیهم السلام) بیان فرمود، ضمن شهادتهایی که زائر در هنگام زیارت ادا میکند، این است که شهادت میدهم خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید.---
مرور مباحث پیشین درباره قدرت️ در بحثهای گذشته، نکاتی در ارتباط با مسئله اِتباع و اینکه قدرت به چه معنا است، خدمت شما ارائه شد. همچنین تعریف قدرت از دو دیدگاه کلامی و فلسفی بررسی گردید و بالاخره این مطلب روشن شد که قدرت از صفات ذاتیه حق تعالی است و مختص ذات اقدس الهی میباشد.---
طرح مسئله جدید: عمومیت قدرت پروردگار️ از جمله نکاتی که به مناسبت، شایسته است در اینجا به آن اشاره شود، بحث عمومیت قدرت پروردگار است؛ یعنی اینکه قدرت الهی بر چه اموری تعلق میگیرد. در پاسخ به این سؤال، لازم است ابتدا به تقسیمبندی اولیه امور بپردازیم.---
تقسیمبندی امور به ممکن و غیرممکن (محال)️ ما میتوانیم همه امور را در یک تقسیم اولیه به دو قسم ممکن و غیرممکن (یعنی محال) تقسیم کنیم. سپس غیرممکن و محال را نیز به دو قسم محال ذاتی و محال عادی تفکیک مینماییم.---
تعریف محال ذاتی️ بعضی از مفاهیم هستند که در تحقق وجودی، امکان وجود پیدا کردن را ندارند. اینها را محالات ذاتی میگویند؛ یعنی ذاتاً امکان اینکه وجود پیدا بکنند، چنین امکانی وجود ندارد. مانند اجتماع نقیضین که محال است چیزی در زمان واحد و مکان واحد، هم باشد و هم نباشد. برای مثال، شما قلمی را در دست خود تصور کنید؛ امکان ندارد که این قلم هماکنون در دست شما هم باشد و هم نباشد. چنین امری وجود پیدا نمیکند. این نوع امور را محالات ذاتی مینامند، یعنی ذاتاً غیرممکن است که وجود پیدا کنند.---
تعریف محال عادی️ محال عادی، چیزی است که ذاتاً امکان وجودی دارد، اما از نظر عادت و روال معمولی که ما با آن آشنا هستیم، تحقق آن نیازمند ابزار، وسایل، گذشت زمان و امثال اینها است. البته امکان دارد که بدون طی آن مراحل، از جهت ابزار ظاهری و گذشت زمان، تحقق پیدا کند. به عنوان مثال، اگر چوبی بخواهد تبدیل به اژدها شود، در گذر زمان باید دگرگونیها و تحولات مختلفی را پشت سر بگذارد و در مسیر حرکت هستی قرار گیرد تا تبدیل به یک موجود زنده و اژدها شود که ممکن است قرنها طول بکشد. اما اگر از فرمول دیگری استفاده شود که بدون آن ابزار، وسایل و گذشت قرنها، با یک اراده، آن چوب تبدیل به اژدها گردد، این امکان وجودی به حسب ذات دارد، هرچند به حسب عادت غیرممکن باشد، ولی در واقع غیرممکن نیست. این نوع را محال عادی میگویند.---
پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد️ اکنون که روشن شد بعضی از امور به ذات ممکن هستند، بعضی ذاتاً محال و امکان وجودی ندارند، و بعضی ممکناند اما تحقق آنها در یک آن، به حسب عادت ممکن نیست، پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد، روشن میشود. آنچه که ذاتاً امکان وجود دارد، در قلمرو قدرت الهی قرار میگیرد؛ یعنی امکان وجودی دارد و خدای متعال به او وجود میبخشد، هرچند که محال عادی باشد. اما محال ذاتی، امکان وجود ندارد.---
نسبت محال ذاتی با قدرت نامحدود الهی️ معنای اینکه گفته میشود محال ذاتی امکان وجود ندارد، این نیست که -العیاذ بالله- قدرت حق محدود است؛ بلکه قدرت حق نامحدود است. اما این امر، به لحاظ ذات خود، ناشدنی است. ضعف و محدودیت در قدرت قادر و فاعل نیست، بلکه به لحاظ ضعف و عدم پذیرش و عدم امکان وجودی در ناحیه مَقْدور (چیزی که قرار است موجود شود) است، نه در ناحیه فاعل. این کار، ناشدنی است و این فعل، فعل ناشدنی میباشد.---
نمونه روایی از امیرالمؤمنین (علیه السلام)️ شخصی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الصلاة و السلام) پرسید: آیا پروردگار تو قادر است که عالم را با همین بزرگی، بدون اینکه کوچک شود، داخل تخممرغ کند به همین کوچکی و بدون اینکه بزرگ شود؟ آیا این امکان دارد؟ آیا میتواند این کار را انجام دهد؟ حضرت فرمودند که نسبت عجز و ناتوانی به خداوند داده نمیشود، اما آنچه که تو سؤال میکنی، ناشدنی است. به بیان دیگر، «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ خداوند بر هر چیزی قادر است، ولی محالات ذاتی در واقع «لاشَیء» و باطل هستند، بنابراین نمیتوانند متعلق قدرت واقع شوند.---
نتیجهگیری: عمومیت قدرت الهی بر هر چیز ممکن️ پس قدرت پروردگار بر هر چیزی که امکان وجود دارد، عمومیت دارد و بر هر چیزی قادر است، اما محالات ذاتی به لحاظ عدم امکان وجودی، هیچگاه نمیتوانند لباس وجود را بر تن کنند.---
بررسی قدرت الهی و اختیار انسان️ سومین بحث، مسئله عمومیت قدرت و اختیار انسان است. با توجه به آنچه عرض شد، معلوم میشود که قدرت الهی به هر چیز ممکنی تعلق میگیرد. زیرا موجودات در یک تقسیمبندی کلامی و فلسفی، یا واجب هستند یا ممکن. اگر واجب باشد، نیازی به علت ندارد و اگر ممکن باشد، ممکنالوجود است؛ یعنی حقیقتی است که نسبتش به وجود و عدم، یکسان است. برخلاف حقیقت واجبالوجود که نسبت به وجود، یکسان نیست؛ حقیقتی است که باید باشد و فرض عدم در آن معنا ندارد.
---
نیاز ممکنالوجود به علت و مرجح
️ زمانی که حقیقت ممکنالوجود نسبت به وجود و عدم مساوی شد، برای ترجیح یکی از این دو بر دیگری، نیاز به مرجح دارد. یعنی اگر قرار باشد که وجود پیدا کند، حتماً باید یک پایه علّی در کار باشد و مرجحی، وجود آن را بر عدم ترجیح دهد. بنابراین هر ممکنالوجودی در موجود شدن خود، نیازمند علت و مرجح است و این همان جایی است که قدرت الهی، به عنوان علت موجده، ظهور مییابد و هر ممکنی را که امکان وجود داشته باشد، به فیض وجود متصف میکند.
---
نیاز ممکنالوجود به علت و مرجح️ زمانی که حقیقت ممکنالوجود نسبت به وجود و عدم مساوی شد، برای ترجیح یکی از این دو بر دیگری، نیاز به مرجح دارد. یعنی اگر قرار باشد که وجود پیدا کند، حتماً باید یک پایه علّی در کار باشد و مرجحی، وجود آن را بر عدم ترجیح دهد. بنابراین هر ممکنالوجودی در موجود شدن خود، نیازمند علت و مرجح است و این همان جایی است که قدرت الهی، به عنوان علت موجده، ظهور مییابد و هر ممکنی را که امکان وجود داشته باشد، به فیض وجود متصف میکند.کانال استاد مهندسی رحمت الله علیه مقدمه ️ رحمان رحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. در زیارت جامعه کبیره از زبان امام هادی (سلام الله علیه)، در مقام زیارت ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام)، از جمله اوصافی که حضرت در معرفی ائمه (علیهم السلام) بیان فرمود، ضمن شهادتهایی که زائر در هنگام زیارت ادا میکند، این است که شهادت میدهم خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید. --- مرور مباحث پیشین درباره قدرت ️ در بحثهای گذشته، نکاتی در ارتباط با مسئله اِتباع و اینکه قدرت به چه معنا است، خدمت شما ارائه شد. همچنین تعریف قدرت از دو دیدگاه کلامی و فلسفی بررسی گردید و بالاخره این مطلب روشن شد که قدرت از صفات ذاتیه حق تعالی است و مختص ذات اقدس الهی میباشد. --- طرح مسئله جدید: عمومیت قدرت پروردگار ️ از جمله نکاتی که به مناسبت، شایسته است در اینجا به آن اشاره شود، بحث عمومیت قدرت پروردگار است؛ یعنی اینکه قدرت الهی بر چه اموری تعلق میگیرد. در پاسخ به این سؤال، لازم است ابتدا به تقسیمبندی اولیه امور بپردازیم. --- تقسیمبندی امور به ممکن و غیرممکن (محال) ️ ما میتوانیم همه امور را در یک تقسیم اولیه به دو قسم ممکن و غیرممکن (یعنی محال) تقسیم کنیم. سپس غیرممکن و محال را نیز به دو قسم محال ذاتی و محال عادی تفکیک مینماییم. --- تعریف محال ذاتی ️ بعضی از مفاهیم هستند که در تحقق وجودی، امکان وجود پیدا کردن را ندارند. اینها را محالات ذاتی میگویند؛ یعنی ذاتاً امکان اینکه وجود پیدا بکنند، چنین امکانی وجود ندارد. مانند اجتماع نقیضین که محال است چیزی در زمان واحد و مکان واحد، هم باشد و هم نباشد. برای مثال، شما قلمی را در دست خود تصور کنید؛ امکان ندارد که این قلم هماکنون در دست شما هم باشد و هم نباشد. چنین امری وجود پیدا نمیکند. این نوع امور را محالات ذاتی مینامند، یعنی ذاتاً غیرممکن است که وجود پیدا کنند. --- تعریف محال عادی ️ محال عادی، چیزی است که ذاتاً امکان وجودی دارد، اما از نظر عادت و روال معمولی که ما با آن آشنا هستیم، تحقق آن نیازمند ابزار، وسایل، گذشت زمان و امثال اینها است. البته امکان دارد که بدون طی آن مراحل، از جهت ابزار ظاهری و گذشت زمان، تحقق پیدا کند. به عنوان مثال، اگر چوبی بخواهد تبدیل به اژدها شود، در گذر زمان باید دگرگونیها و تحولات مختلفی را پشت سر بگذارد و در مسیر حرکت هستی قرار گیرد تا تبدیل به یک موجود زنده و اژدها شود که ممکن است قرنها طول بکشد. اما اگر از فرمول دیگری استفاده شود که بدون آن ابزار، وسایل و گذشت قرنها، با یک اراده، آن چوب تبدیل به اژدها گردد، این امکان وجودی به حسب ذات دارد، هرچند به حسب عادت غیرممکن باشد، ولی در واقع غیرممکن نیست. این نوع را محال عادی میگویند. --- پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد ️ اکنون که روشن شد بعضی از امور به ذات ممکن هستند، بعضی ذاتاً محال و امکان وجودی ندارند، و بعضی ممکناند اما تحقق آنها در یک آن، به حسب عادت ممکن نیست، پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد، روشن میشود. آنچه که ذاتاً امکان وجود دارد، در قلمرو قدرت الهی قرار میگیرد؛ یعنی امکان وجودی دارد و خدای متعال به او وجود میبخشد، هرچند که محال عادی باشد. اما محال ذاتی، امکان وجود ندارد. --- نسبت محال ذاتی با قدرت نامحدود الهی ️ معنای اینکه گفته میشود محال ذاتی امکان وجود ندارد، این نیست که -العیاذ بالله- قدرت حق محدود است؛ بلکه قدرت حق نامحدود است. اما این امر، به لحاظ ذات خود، ناشدنی است. ضعف و محدودیت در قدرت قادر و فاعل نیست، بلکه به لحاظ ضعف و عدم پذیرش و عدم امکان وجودی در ناحیه مَقْدور (چیزی که قرار است موجود شود) است، نه در ناحیه فاعل. این کار، ناشدنی است و این فعل، فعل ناشدنی میباشد. --- نمونه روایی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) ️ شخصی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الصلاة و السلام) پرسید: آیا پروردگار تو قادر است که عالم را با همین بزرگی، بدون اینکه کوچک شود، داخل تخممرغ کند به همین کوچکی و بدون اینکه بزرگ شود؟ آیا این امکان دارد؟ آیا میتواند این کار را انجام دهد؟ حضرت فرمودند که نسبت عجز و ناتوانی به خداوند داده نمیشود، اما آنچه که تو سؤال میکنی، ناشدنی است. به بیان دیگر، «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ خداوند بر هر چیزی قادر است، ولی محالات ذاتی در واقع «لاشَیء» و باطل هستند، بنابراین نمیتوانند متعلق قدرت واقع شوند. --- نتیجهگیری: عمومیت قدرت الهی بر هر چیز ممکن ️ پس قدرت پروردگار بر هر چیزی که امکان وجود دارد، عمومیت دارد و بر هر چیزی قادر است، اما محالات ذاتی به لحاظ عدم امکان وجودی، هیچگاه نمیتوانند لباس وجود را بر تن کنند. --- بررسی قدرت الهی و اختیار انسان ️ س
مقدمه ️ رحمان رحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. در زیارت جامعه کبیره از زبان امام هادی (سلام الله علیه)، در مقام زیارت ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام)، از جمله اوصافی که حضرت در معرفی ائمه (علیهم السلام) بیان فرمود، ضمن شهادتهایی که زائر در هنگام زیارت ادا میکند، این است که شهادت میدهم خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید. --- مرور مباحث پیشین درباره قدرت ️ در بحثهای گذشته، نکاتی در ارتباط با مسئله اِتباع و اینکه قدرت به چه معنا است، خدمت شما ارائه شد. همچنین تعریف قدرت از دو دیدگاه کلامی و فلسفی بررسی گردید و بالاخره این مطلب روشن شد که قدرت از صفات ذاتیه حق تعالی است و مختص ذات اقدس الهی میباشد. --- طرح مسئله جدید: عمومیت قدرت پروردگار ️ از جمله نکاتی که به مناسبت، شایسته است در اینجا به آن اشاره شود، بحث عمومیت قدرت پروردگار است؛ یعنی اینکه قدرت الهی بر چه اموری تعلق میگیرد. در پاسخ به این سؤال، لازم است ابتدا به تقسیمبندی اولیه امور بپردازیم. --- تقسیمبندی امور به ممکن و غیرممکن (محال) ️ ما میتوانیم همه امور را در یک تقسیم اولیه به دو قسم ممکن و غیرممکن (یعنی محال) تقسیم کنیم. سپس غیرممکن و محال را نیز به دو قسم محال ذاتی و محال عادی تفکیک مینماییم. --- تعریف محال ذاتی ️ بعضی از مفاهیم هستند که در تحقق وجودی، امکان وجود پیدا کردن را ندارند. اینها را محالات ذاتی میگویند؛ یعنی ذاتاً امکان اینکه وجود پیدا بکنند، چنین امکانی وجود ندارد. مانند اجتماع نقیضین که محال است چیزی در زمان واحد و مکان واحد، هم باشد و هم نباشد. برای مثال، شما قلمی را در دست خود تصور کنید؛ امکان ندارد که این قلم هماکنون در دست شما هم باشد و هم نباشد. چنین امری وجود پیدا نمیکند. این نوع امور را محالات ذاتی مینامند، یعنی ذاتاً غیرممکن است که وجود پیدا کنند. --- تعریف محال عادی ️ محال عادی، چیزی است که ذاتاً امکان وجودی دارد، اما از نظر عادت و روال معمولی که ما با آن آشنا هستیم، تحقق آن نیازمند ابزار، وسایل، گذشت زمان و امثال اینها است. البته امکان دارد که بدون طی آن مراحل، از جهت ابزار ظاهری و گذشت زمان، تحقق پیدا کند. به عنوان مثال، اگر چوبی بخواهد تبدیل به اژدها شود، در گذر زمان باید دگرگونیها و تحولات مختلفی را پشت سر بگذارد و در مسیر حرکت هستی قرار گیرد تا تبدیل به یک موجود زنده و اژدها شود که ممکن است قرنها طول بکشد. اما اگر از فرمول دیگری استفاده شود که بدون آن ابزار، وسایل و گذشت قرنها، با یک اراده، آن چوب تبدیل به اژدها گردد، این امکان وجودی به حسب ذات دارد، هرچند به حسب عادت غیرممکن باشد، ولی در واقع غیرممکن نیست. این نوع را محال عادی میگویند. --- پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد ️ اکنون که روشن شد بعضی از امور به ذات ممکن هستند، بعضی ذاتاً محال و امکان وجودی ندارند، و بعضی ممکناند اما تحقق آنها در یک آن، به حسب عادت ممکن نیست، پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد، روشن میشود. آنچه که ذاتاً امکان وجود دارد، در قلمرو قدرت الهی قرار میگیرد؛ یعنی امکان وجودی دارد و خدای متعال به او وجود میبخشد، هرچند که محال عادی باشد. اما محال ذاتی، امکان وجود ندارد. --- نسبت محال ذاتی با قدرت نامحدود الهی ️ معنای اینکه گفته میشود محال ذاتی امکان وجود ندارد، این نیست که -العیاذ بالله- قدرت حق محدود است؛ بلکه قدرت حق نامحدود است. اما این امر، به لحاظ ذات خود، ناشدنی است. ضعف و محدودیت در قدرت قادر و فاعل نیست، بلکه به لحاظ ضعف و عدم پذیرش و عدم امکان وجودی در ناحیه مَقْدور (چیزی که قرار است موجود شود) است، نه در ناحیه فاعل. این کار، ناشدنی است و این فعل، فعل ناشدنی میباشد. --- نمونه روایی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) ️ شخصی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الصلاة و السلام) پرسید: آیا پروردگار تو قادر است که عالم را با همین بزرگی، بدون اینکه کوچک شود، داخل تخممرغ کند به همین کوچکی و بدون اینکه بزرگ شود؟ آیا این امکان دارد؟ آیا میتواند این کار را انجام دهد؟ حضرت فرمودند که نسبت عجز و ناتوانی به خداوند داده نمیشود، اما آنچه که تو سؤال میکنی، ناشدنی است. به بیان دیگر، «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ خداوند بر هر چیزی قادر است، ولی محالات ذاتی در واقع «لاشَیء» و باطل هستند، بنابراین نمیتوانند متعلق قدرت واقع شوند. --- نتیجهگیری: عمومیت قدرت الهی بر هر چیز ممکن ️ پس قدرت پروردگار بر هر چیزی که امکان وجود دارد، عمومیت دارد و بر هر چیزی قادر است، اما محالات ذاتی به لحاظ عدم امکان وجودی، هیچگاه نمیتوانند لباس وجود را بر تن کنند. --- بررسی قدرت الهی و اختیار انسان ️ س نیازمندی ممکنالوجود به علت در حدوث و بقا️ هر ممکنالوجودی، هم در مرحله حدوث (ایجاد شدن) و هم در استمرار وجودش یعنی بقاء، نیاز به علتی دارد که او را ایجاد کند و وجودش را حفظ نماید. این علت یا خود واجبالوجود است و یا اینکه سلسله علل نهایتاً به واجبالوجود منتهی میشود. یعنی اگر علت ایجاد این موجود، موجود دیگری باشد، آن موجود نیز ممکن است و وجودش نیاز به علتی دارد و اگر آن علت نیز ممکن باشد، باز او هم نیازمند علتی است و این سلسله به ناچار به واجبالوجود ختم خواهد شد. شمول قاعده علیت بر همه ممکنالوجودها بدون استثنا️ این قاعده در مورد همه موجودات ممکن، بلااستثنا جاری است؛ یعنی هر موجود ممکنی، معلول واجبالوجود است، فعل اوست و مخلوق او میباشد. این قاعده استثناپذیر نیست. حتی افعال اختیاری انسان، یعنی کارهایی که ما بر اساس اختیار خود انجام میدهیم، باز هم این کارها معلول واجبالوجود هستند و در تحت قدرت الهی قرار دارند. وجود معلول، عین ربط به علت است️ به بیان دیگر، وجود معلول نسبت به وجود علت، یعنی تمام هستی هر ممکنالوجودی، به هویت و موجودیت خود، عین ربط به علت است؛ یعنی موجودیتی دارد که هیچ گونه استقلالی از خودش ندارد. هر ممکنالوجودی بلااستثنا چنین است که عین ربط، عین فقر، عین تعلق و وابستگی به واجبالوجود میباشد. ما نمیتوانیم برای غیر واجبالوجود و غیر خدای متعال، هیچ گونه استقلالی برای هیچ موجودی قائل شویم. ادله توحید، جلوی استقلال موجودات دیگر در مقابل واجب را میگیرد. یک موجود مستقل در نظام هستی وجود دارد و آن هم واجبالوجود است. همه ممکنالوجودها عین ربط، عین فقر و عین تعلق و وابستگی به ذات واجبالوجود هستند. افعال اختیاری انسان نیز عین ربط به خدای متعال است️ بنابراین کارهایی که از ما سر میزند، افعال ارادی و اختیاری انسان نیز بالاخره در نظام وجود و در نظام خلقت، چیزی جز ربط به خدای متعال نیست و هیچ گونه قوام و استقلال وجودی از پیش خود ندارند. وقتی خود ما که فاعل این افعال هستیم، عین ربط به واجبالوجود هستیم و هیچ گونه استقلالی نداریم، چگونه میتوان برای افعال ما استقلال فرض کرد و گفت که این افعال استقلال وجودی دارند؟ با توجه به اینکه گفتیم افعال ما منسوب به خدای متعال هستند. چالش: چگونه انسان با وجود انتساب افعال به خدا، مختار دانسته میشود؟️ حال این سؤال مطرح میشود که چگونه ممکن است انسان، موجودی مختار و صاحب اراده باشد، در حالی که همه اشیا حتی کارهای اختیاری او به خداوند متعال منسوب است؟ اگر این ربط به خدای متعال وجود دارد، چگونه میتوانیم کار را به انسان نسبت دهیم و بگوییم «کار من» یا «فعل من»؟ آیا ربط بودن کارهای انسان، اختیار را از او سلب نمیکند؟ پاسخ: فاعلیت خدا و انسان در طول یکدیگر است، نه در عرض️ در پاسخ به این سؤال باید گفت که اسناد و نسبت دادن فعل به خداوند متعال و به انسان، هر دو صحیح است. کاری که از ما سر میزند، هم به خودمان نسبت داده میشود و هم به خدای متعال. دلیل این مسئله این است که فاعلیت خدای متعال در افعال انسان، و فاعلیت انسان در کارهای خودش، این دو فاعلیت در طول یکدیگر هستند، نه در عرض هم. اگر دو فاعل در عرض هم باشند، فعل این فاعل را نمیتوان به فاعل دیگر نسبت داد؛ اما اگر فاعلیتها در طول هم باشند، یعنی یک فاعل مسخّر فاعل دیگر است و در طول فاعل دیگر قرار دارد، این فعلی که انجام گرفته، هم به فاعل مادون (انسان) نسبت داده میشود و هم به فاعل مافوق (خداوند). انسان در عین فعالیت، معلول ذات واجبالوجود است️ انسان در عین اینکه فعالیتی را انجام میدهد، خودش و کارش معلول ذات واجبالوجود است. همین مسئله در باب اراده الهی نیز جاری است. ما میگوییم کارهای ما مراد حق نیز هست، در عین حال منافاتی ندارد که انسان موجودی مختار باشد. اراده الهی تعلق گرفته است به اینکه این کار از انسان انجام بگیرد و انسان نیز اراده کرده است که این کار را انجام دهد. تفسیر صحیح از تعلق اراده الهی به افعال اختیاری انسان️ اینکه گفته میشود اراده الهی بر انجام این کار که از انسان صادر میشود، تعلق گرفته، معنایش این نیست که خداوند اراده کرده است که این انسان مطلقاً و بدون اختیار، این کار را انجام دهد. بلکه اراده الهی تعلق گرفته است برای اینکه این عمل را انسان با اختیار خودش انجام دهد. بنابراین منافاتی ندارد که انجام کار با اختیار و اراده خود ما باشد و در عین حال، خود ما و ارادهمان، همه متعلق و وابسته به اراده الهی باشیم. ابطال استقلال افعال انسان از قدرت الهی️ علاوه بر این، ما نمیتوانیم کارهای اختیاری انسان را مطلقاً مختار بدانیم و هیچ نسبتی برای آن به خدای متعال قائل نشویم. لازمه این معنا، تغییر در نظام هستی است؛ در حالی که قدرت خداوند به کارهای ما و اراده اوکانال استاد مهندسی رحمت الله علیه مقدمه ️ رحمان رحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. در زیارت جامعه کبیره از زبان امام هادی (سلام الله علیه)، در مقام زیارت ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام)، از جمله اوصافی که حضرت در معرفی ائمه (علیهم السلام) بیان فرمود، ضمن شهادتهایی که زائر در هنگام زیارت ادا میکند، این است که شهادت میدهم خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید. --- مرور مباحث پیشین درباره قدرت ️ در بحثهای گذشته، نکاتی در ارتباط با مسئله اِتباع و اینکه قدرت به چه معنا است، خدمت شما ارائه شد. همچنین تعریف قدرت از دو دیدگاه کلامی و فلسفی بررسی گردید و بالاخره این مطلب روشن شد که قدرت از صفات ذاتیه حق تعالی است و مختص ذات اقدس الهی میباشد. --- طرح مسئله جدید: عمومیت قدرت پروردگار ️ از جمله نکاتی که به مناسبت، شایسته است در اینجا به آن اشاره شود، بحث عمومیت قدرت پروردگار است؛ یعنی اینکه قدرت الهی بر چه اموری تعلق میگیرد. در پاسخ به این سؤال، لازم است ابتدا به تقسیمبندی اولیه امور بپردازیم. --- تقسیمبندی امور به ممکن و غیرممکن (محال) ️ ما میتوانیم همه امور را در یک تقسیم اولیه به دو قسم ممکن و غیرممکن (یعنی محال) تقسیم کنیم. سپس غیرممکن و محال را نیز به دو قسم محال ذاتی و محال عادی تفکیک مینماییم. --- تعریف محال ذاتی ️ بعضی از مفاهیم هستند که در تحقق وجودی، امکان وجود پیدا کردن را ندارند. اینها را محالات ذاتی میگویند؛ یعنی ذاتاً امکان اینکه وجود پیدا بکنند، چنین امکانی وجود ندارد. مانند اجتماع نقیضین که محال است چیزی در زمان واحد و مکان واحد، هم باشد و هم نباشد. برای مثال، شما قلمی را در دست خود تصور کنید؛ امکان ندارد که این قلم هماکنون در دست شما هم باشد و هم نباشد. چنین امری وجود پیدا نمیکند. این نوع امور را محالات ذاتی مینامند، یعنی ذاتاً غیرممکن است که وجود پیدا کنند. --- تعریف محال عادی ️ محال عادی، چیزی است که ذاتاً امکان وجودی دارد، اما از نظر عادت و روال معمولی که ما با آن آشنا هستیم، تحقق آن نیازمند ابزار، وسایل، گذشت زمان و امثال اینها است. البته امکان دارد که بدون طی آن مراحل، از جهت ابزار ظاهری و گذشت زمان، تحقق پیدا کند. به عنوان مثال، اگر چوبی بخواهد تبدیل به اژدها شود، در گذر زمان باید دگرگونیها و تحولات مختلفی را پشت سر بگذارد و در مسیر حرکت هستی قرار گیرد تا تبدیل به یک موجود زنده و اژدها شود که ممکن است قرنها طول بکشد. اما اگر از فرمول دیگری استفاده شود که بدون آن ابزار، وسایل و گذشت قرنها، با یک اراده، آن چوب تبدیل به اژدها گردد، این امکان وجودی به حسب ذات دارد، هرچند به حسب عادت غیرممکن باشد، ولی در واقع غیرممکن نیست. این نوع را محال عادی میگویند. --- پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد ️ اکنون که روشن شد بعضی از امور به ذات ممکن هستند، بعضی ذاتاً محال و امکان وجودی ندارند، و بعضی ممکناند اما تحقق آنها در یک آن، به حسب عادت ممکن نیست، پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد، روشن میشود. آنچه که ذاتاً امکان وجود دارد، در قلمرو قدرت الهی قرار میگیرد؛ یعنی امکان وجودی دارد و خدای متعال به او وجود میبخشد، هرچند که محال عادی باشد. اما محال ذاتی، امکان وجود ندارد. --- نسبت محال ذاتی با قدرت نامحدود الهی ️ معنای اینکه گفته میشود محال ذاتی امکان وجود ندارد، این نیست که -العیاذ بالله- قدرت حق محدود است؛ بلکه قدرت حق نامحدود است. اما این امر، به لحاظ ذات خود، ناشدنی است. ضعف و محدودیت در قدرت قادر و فاعل نیست، بلکه به لحاظ ضعف و عدم پذیرش و عدم امکان وجودی در ناحیه مَقْدور (چیزی که قرار است موجود شود) است، نه در ناحیه فاعل. این کار، ناشدنی است و این فعل، فعل ناشدنی میباشد. --- نمونه روایی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) ️ شخصی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الصلاة و السلام) پرسید: آیا پروردگار تو قادر است که عالم را با همین بزرگی، بدون اینکه کوچک شود، داخل تخممرغ کند به همین کوچکی و بدون اینکه بزرگ شود؟ آیا این امکان دارد؟ آیا میتواند این کار را انجام دهد؟ حضرت فرمودند که نسبت عجز و ناتوانی به خداوند داده نمیشود، اما آنچه که تو سؤال میکنی، ناشدنی است. به بیان دیگر، «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ خداوند بر هر چیزی قادر است، ولی محالات ذاتی در واقع «لاشَیء» و باطل هستند، بنابراین نمیتوانند متعلق قدرت واقع شوند. --- نتیجهگیری: عمومیت قدرت الهی بر هر چیز ممکن ️ پس قدرت پروردگار بر هر چیزی که امکان وجود دارد، عمومیت دارد و بر هر چیزی قادر است، اما محالات ذاتی به لحاظ عدم امکان وجودی، هیچگاه نمیتوانند لباس وجود را بر تن کنند. --- بررسی قدرت الهی و اختیار انسان ️ س
مقدمه ️ رحمان رحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. در زیارت جامعه کبیره از زبان امام هادی (سلام الله علیه)، در مقام زیارت ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام)، از جمله اوصافی که حضرت در معرفی ائمه (علیهم السلام) بیان فرمود، ضمن شهادتهایی که زائر در هنگام زیارت ادا میکند، این است که شهادت میدهم خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید. --- مرور مباحث پیشین درباره قدرت ️ در بحثهای گذشته، نکاتی در ارتباط با مسئله اِتباع و اینکه قدرت به چه معنا است، خدمت شما ارائه شد. همچنین تعریف قدرت از دو دیدگاه کلامی و فلسفی بررسی گردید و بالاخره این مطلب روشن شد که قدرت از صفات ذاتیه حق تعالی است و مختص ذات اقدس الهی میباشد. --- طرح مسئله جدید: عمومیت قدرت پروردگار ️ از جمله نکاتی که به مناسبت، شایسته است در اینجا به آن اشاره شود، بحث عمومیت قدرت پروردگار است؛ یعنی اینکه قدرت الهی بر چه اموری تعلق میگیرد. در پاسخ به این سؤال، لازم است ابتدا به تقسیمبندی اولیه امور بپردازیم. --- تقسیمبندی امور به ممکن و غیرممکن (محال) ️ ما میتوانیم همه امور را در یک تقسیم اولیه به دو قسم ممکن و غیرممکن (یعنی محال) تقسیم کنیم. سپس غیرممکن و محال را نیز به دو قسم محال ذاتی و محال عادی تفکیک مینماییم. --- تعریف محال ذاتی ️ بعضی از مفاهیم هستند که در تحقق وجودی، امکان وجود پیدا کردن را ندارند. اینها را محالات ذاتی میگویند؛ یعنی ذاتاً امکان اینکه وجود پیدا بکنند، چنین امکانی وجود ندارد. مانند اجتماع نقیضین که محال است چیزی در زمان واحد و مکان واحد، هم باشد و هم نباشد. برای مثال، شما قلمی را در دست خود تصور کنید؛ امکان ندارد که این قلم هماکنون در دست شما هم باشد و هم نباشد. چنین امری وجود پیدا نمیکند. این نوع امور را محالات ذاتی مینامند، یعنی ذاتاً غیرممکن است که وجود پیدا کنند. --- تعریف محال عادی ️ محال عادی، چیزی است که ذاتاً امکان وجودی دارد، اما از نظر عادت و روال معمولی که ما با آن آشنا هستیم، تحقق آن نیازمند ابزار، وسایل، گذشت زمان و امثال اینها است. البته امکان دارد که بدون طی آن مراحل، از جهت ابزار ظاهری و گذشت زمان، تحقق پیدا کند. به عنوان مثال، اگر چوبی بخواهد تبدیل به اژدها شود، در گذر زمان باید دگرگونیها و تحولات مختلفی را پشت سر بگذارد و در مسیر حرکت هستی قرار گیرد تا تبدیل به یک موجود زنده و اژدها شود که ممکن است قرنها طول بکشد. اما اگر از فرمول دیگری استفاده شود که بدون آن ابزار، وسایل و گذشت قرنها، با یک اراده، آن چوب تبدیل به اژدها گردد، این امکان وجودی به حسب ذات دارد، هرچند به حسب عادت غیرممکن باشد، ولی در واقع غیرممکن نیست. این نوع را محال عادی میگویند. --- پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد ️ اکنون که روشن شد بعضی از امور به ذات ممکن هستند، بعضی ذاتاً محال و امکان وجودی ندارند، و بعضی ممکناند اما تحقق آنها در یک آن، به حسب عادت ممکن نیست، پاسخ به این سؤال که قدرت الهی به چه اموری تعلق میگیرد، روشن میشود. آنچه که ذاتاً امکان وجود دارد، در قلمرو قدرت الهی قرار میگیرد؛ یعنی امکان وجودی دارد و خدای متعال به او وجود میبخشد، هرچند که محال عادی باشد. اما محال ذاتی، امکان وجود ندارد. --- نسبت محال ذاتی با قدرت نامحدود الهی ️ معنای اینکه گفته میشود محال ذاتی امکان وجود ندارد، این نیست که -العیاذ بالله- قدرت حق محدود است؛ بلکه قدرت حق نامحدود است. اما این امر، به لحاظ ذات خود، ناشدنی است. ضعف و محدودیت در قدرت قادر و فاعل نیست، بلکه به لحاظ ضعف و عدم پذیرش و عدم امکان وجودی در ناحیه مَقْدور (چیزی که قرار است موجود شود) است، نه در ناحیه فاعل. این کار، ناشدنی است و این فعل، فعل ناشدنی میباشد. --- نمونه روایی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) ️ شخصی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الصلاة و السلام) پرسید: آیا پروردگار تو قادر است که عالم را با همین بزرگی، بدون اینکه کوچک شود، داخل تخممرغ کند به همین کوچکی و بدون اینکه بزرگ شود؟ آیا این امکان دارد؟ آیا میتواند این کار را انجام دهد؟ حضرت فرمودند که نسبت عجز و ناتوانی به خداوند داده نمیشود، اما آنچه که تو سؤال میکنی، ناشدنی است. به بیان دیگر، «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ خداوند بر هر چیزی قادر است، ولی محالات ذاتی در واقع «لاشَیء» و باطل هستند، بنابراین نمیتوانند متعلق قدرت واقع شوند. --- نتیجهگیری: عمومیت قدرت الهی بر هر چیز ممکن ️ پس قدرت پروردگار بر هر چیزی که امکان وجود دارد، عمومیت دارد و بر هر چیزی قادر است، اما محالات ذاتی به لحاظ عدم امکان وجودی، هیچگاه نمیتوانند لباس وجود را بر تن کنند. --- بررسی قدرت الهی و اختیار انسان ️ سبه کارهای ما وابسته نیست. بنابراین کارهای ما نمیتوانند موجودی مستقل و بیارتباط با خدای متعال در نظام هستی باشند. ما نمیتوانیم وجودی پیدا کنیم که با واجبالوجود ارتباطی نداشته باشد.
برهان بر عمومیت قدرت الهی و امتناع استقلال افعال انسان
️ برهان بر عمومیت و اطلاق قدرت واجبالوجود اجازه نمیدهد که ما کارهای خود را ممتاز و جدای از قدرت الهی بدانیم. مگر میشود چیزی در نظام هستی تحقق پیدا کند بدون اینکه مرتبط با قدرت خدا باشد و بدون اینکه مرتبط با اراده الهی باشد؟ امکان ندارد. هستیبخشی به هر موجودی اختصاص به خدای متعال دارد و این فعلی که از ما سر میزند و این کاری که ما انجام میدهیم، بالاخره یک موجودیت پیدا میکند. این موجودیت از کجا میآید؟ اگر ما که خودمان در وجودمان هیچ گونه استقلالی نداریم و عین ربط به خدای متعال هستیم، چگونه میتوانیم فعلی را انجام دهیم و به آن هستی و وجود ببخشیم، بدون اینکه آن فعل منسوب به خدای متعال باشد؟ این امر محال است.
برهان بر عمومیت قدرت الهی و امتناع استقلال افعال انسان️ برهان بر عمومیت و اطلاق قدرت واجبالوجود اجازه نمیدهد که ما کارهای خود را ممتاز و جدای از قدرت الهی بدانیم. مگر میشود چیزی در نظام هستی تحقق پیدا کند بدون اینکه مرتبط با قدرت خدا باشد و بدون اینکه مرتبط با اراده الهی باشد؟ امکان ندارد. هستیبخشی به هر موجودی اختصاص به خدای متعال دارد و این فعلی که از ما سر میزند و این کاری که ما انجام میدهیم، بالاخره یک موجودیت پیدا میکند. این موجودیت از کجا میآید؟ اگر ما که خودمان در وجودمان هیچ گونه استقلالی نداریم و عین ربط به خدای متعال هستیم، چگونه میتوانیم فعلی را انجام دهیم و به آن هستی و وجود ببخشیم، بدون اینکه آن فعل منسوب به خدای متعال باشد؟ این امر محال است.کانال استاد مهندسی رحمت الله علیه
ومین بحث، مسئله عمومیت قدرت و اختیار انسان است. با توجه به آنچه عرض شد، معلوم میشود که قدرت الهی به هر چیز ممکنی تعلق میگیرد. زیرا موجودات در یک تقسیمبندی کلامی و فلسفی، یا واجب هستند یا ممکن. اگر واجب باشد، نیازی به علت ندارد و اگر ممکن باشد، ممکنالوجود است؛ یعنی حقیقتی است که نسبتش به وجود و عدم، یکسان است. برخلاف حقیقت واجبالوجود که نسبت به وجود، یکسان نیست؛ حقیقتی است که باید باشد و فرض عدم در آن معنا ندارد. --- نیاز ممکنالوجود به علت و مرجح ️ زمانی که حقیقت ممکنالوجود نسبت به وجود و عدم مساوی شد، برای ترجیح یکی از این دو بر دیگری، نیاز به مرجح دارد. یعنی اگر قرار باشد که وجود پیدا کند، حتماً باید یک پایه علّی در کار باشد و مرجحی، وجود آن را بر عدم ترجیح دهد. بنابراین هر ممکنالوجودی در موجود شدن خود، نیازمند علت و مرجح است و این همان جایی است که قدرت الهی، به عنوان علت موجده، ظهور مییابد و هر ممکنی را که امکان وجود داشته باشد، به فیض وجود متصف میکند.
نیاز ممکنالوجود به علت و مرجح ️ زمانی که حقیقت ممکنالوجود نسبت به وجود و عدم مساوی شد، برای ترجیح یکی از این دو بر دیگری، نیاز به مرجح دارد. یعنی اگر قرار باشد که وجود پیدا کند، حتماً باید یک پایه علّی در کار باشد و مرجحی، وجود آن را بر عدم ترجیح دهد. بنابراین هر ممکنالوجودی در موجود شدن خود، نیازمند علت و مرجح است و این همان جایی است که قدرت الهی، به عنوان علت موجده، ظهور مییابد و هر ممکنی را که امکان وجود داشته باشد، به فیض وجود متصف میکند. نفی استقلال در هستیبخشی به فعل️ وجود بخشی به فعل و به کار، به نحو استقلال، به هیچ وجه نه نسبت به انسان، بلکه به هیچ موجودی نمیتوان نسبت داد، جز اینکه هستیبخشی فقط کار خداست. اوست که به موجودات وجود میبخشد، ولی فعل ما میباشد. عمومیت قدرت الهی و عدم منافات با اختیار انسان️ پس عمومیت قدرت الهی نسبت به همه اشیا، حتی افعال و کارهای اختیاری انسان، و تعلق اراده ذات اقدس الهی به امور صادره از انسان، این منافاتی با اختیار و اراده انسان ندارد. تأکید بر طولی بودن فاعلیت خدا و انسان در بحث اراده️ در بحث قدرت گفته شد که فاعلیت خدای متعال و فاعلیت انسان در طول یکدیگر هستند، نه در عرض. در بحث اراده نیز گفته میشود که اراده الهیه به فعلی تعلق گرفته، به کاری از انسان تعلق گرفته که از روی اختیار انجام دهد. یعنی خدای متعال اراده کرده است فعل مختار را، فعلی که از روی اختیار انسان انجام میگیرد. این متعلق اراده الهی است، نه مطلق فعل. اراده الهی، اراده فعل همراه با اختیار است️ نه اینکه اراده خدای متعال تعلق گرفته باشد که انسان باید این کار را انجام بدهد، بلکه اراده کرده که انسان موجودی باشد با اراده و با اختیار، و کارهایش را با اراده و اختیار انجام دهد. پس این انسان و کارش، متعلق اراده الهی است و متعلق قدرت حق میباشد. نتیجهگیری نهایی: وابستگی مطلق همه موجودات به قدرت الهی️ بنابراین هر چه در نظام هستی تحقق پیدا میکند، حتی افعال اختیاری و کارهایی که ما انسانها با اختیار انجام میدهیم، همه وابسته به قدرت مطلقه ذات اقدس الهی است. والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.شرح زیارت جامعه کبیره ج 367
.
.
مقدمه و طرح بحث️ الرحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. بحث در عنوان «به قدرته» در زیارت جامعه کبیره بود، جایی که زائر شهادت میدهد که خدای متعال شما را به قدرت خود برگزید. بررسی معنای لغوی «اِصْطَفَی» در زیارت️ در بحثهای گذشته خدمت شما عزیزان عرض شد که «اِصْطَفَی» به معنای استخلاص و چیزی را برای خود خالص کردن است. علی بن عیسی معتقد است که اصل «اِصْطَفَی» به معنای استخراج است و «جِبای» یعنی خراج نیز از همین اصل لغوی گرفته شده است. بنابراین معنا چنین میشود که خداوند متعال شما را به قدرت خود بیرون آورد. همچنین برخی معتقدند که «اِصْطَفَی» به معنای انجام کاری از پیش خود است، بدون اینکه قبلاً آن را آماده کرده باشد. پس معنا این است که خداوند متعال، بدون اینکه از قبل چیزی را برای خلقت شما آماده کرده باشد، شما را به قدرت خود برگزیده است. اشتراک معانی در عظمت وجودی معصومین علیهم السلام️ عرض کردیم که تمام این معانی در اختیار و برگزیدگی ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام) در عظمت وجود آنان مشترک است. یعنی این بزرگواران موجوداتی هستند در حد اعلای مراتب هستی و مراتب وجود، چرا که بدون واسطه به خدای متعال نسبت داده شدهاند. اِصْطَفَی و برگزیدن اینها، مسلماً موضوعی که بدون واسطه به خداوند منصوب باشد، با موجودات دیگری که با واسطه منصوب به خدای متعال هستند، از جهت موقعیت و رتبه وجودی متفاوت خواهد بود. سلسله مراتب وجودی در نظام هستی️ همه موجودات عالم، مخلوق پروردگارند و همه آنچه در گستره عالم هستی پا به عرصه وجود گذاشته، منصوب به قدرت خدای متعال است. اما از آنجایی که در نظام هستی سلسله مراتب وجود دارد، یقیناً موجودی که در رتبه پایینتر است، در خلقت و ایجادش باید لحاظ کرد که به اذن الله تبارک و تعالی و به اراده الهی، آن موجود موجود شده و لباس هستی پوشیده است. اما موجودی که بدون واسطه منصوب باشد، به طور قطع و یقین از جهت جایگاه وجودی نسبت به بقیه برتر است و نقش علیت را نسبت به مادون خود دارد. برگزیدگی ذوات مقدسه و اظهار قدرت مطلقه الهی️ بنابراین برگزیدگی ذوات مقدسه، خود در رتبه بالا قرار دارد. لازمه این معنا، اظهار قدرت مطلقه خدای متعال است، چرا که مقدور و موجود هرچه عظیمتر باشد، حاکی از عظمت قادرش خواهد بود. از آنجایی که حقیقت انسان کامل، آیت کبرای حق است، در شرح این زیارت مکرر از شما عزیزان عرض شد که در نظام عالم وجود، هیچ موجودی و هیچ مخلوقی برتر از جایگاه مخلوقی به نام انسان کامل نیست. او برترین نمودار در نظام آفرینش و در قلمرو هستی است. هیچ موجودی به اندازه انسان کامل، قدرت ظهور و اظهار کمالات ندارد. انسان کامل، مظهر قدرت مطلقه حق️ بنابراین با ایجاد و اظهار چنین حقیقتی، در واقع قدرت مطلقه حق به ظهور و بروز میرسد. قدرت مظهریت این بزرگواران برای قدرت مطلقه حق به این معناست که تمامی امور عالم در تمامی مراتبشان از ناحیه این ذوات مقدسه انجام میگیرد. بیان امیرالمؤمنین علیه السلام درباره جایگاه وجودی خود️ بر این اساس است که امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) در نهج البلاغه، خطبه سوم، فرمود: «سَیْلُ الْوُجُودِ وَ الْکَیْنُونَةِ مِنْ وُجُودِي مُنْدَفِقٌ وَ لَا طَائِرَ عَقْلٍ وَ خِرَدٍ یَهْتَدِي إِلَی حَضْرَةِ وُجُودِي»؛ یعنی سیل وجود و هستی از وجود من سرازیر است و هیچ پرنده عقل و خردی راه به بارگاه وجودی من نمیبرد. این اشاره به مقام و موقعیت و جایگاهی است که حضرت در بین مخلوقات عالم و در بین موجودات عالم امکان دارد. نقش علیت انسان کامل نسبت به مادون خود️ اگر مرتبه وجودی برتر شد، همانطور که اشاره شد، نقش علیت نسبت به مادون خود پیدا میکند. یعنی آنچه در نظام هستی تحقق پیدا کرده، واسطه کبری و نقطه آغازش از وجود انسان کامل است، به اذن الله تبارک و تعالی. از آنجایی که انسان کامل خودش نماد کامل قدرت حق است، بنابراین تمام موجودات عالم از منشأت وجود او، وجود میگیرند. نمونه از سیره امیرالمؤمنین علیه السلام: تفکیک قوه جسمانی و ربانی️ از امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) نقل شده است که در وقتی که تکه نان خشکی را میخواست بشکند اما شکسته نمیشد، به ایشان عرض شد: آن قدرتی که به واسطه آن در قلعه خیبر را کندی، کجاست؟ حضرت فرمودند: قوت جسمانیه است. اگر من الان در شکستن این تکه نان جو، قدرت کم میآورم، منافاتی ندارد با آن قدرتی که در قلعه خیبر را کندم؛ آن قوه ربانی بود. آنجا بنا بود که آن قدرت الهی ظهور و بروز پیدا بکند. پس گاهی به لحاظ جنبه عنصری، بشر ضعف دارد، اما به حسب مقام ولایت، به حسب آن جایگاه برتر و به حسب عظمت در آیتیّتی که دارد، میتواند مظهر قدرت مطلقه حق باشد. معصومین علیهم السلام، نشانه عظمت و قدرت لایزال الهی️ ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام) به قدرت الهی برگزیده شدند که وجود و حقیقت آنها نشانه عظمت و قدرت لایزال الهی است و همچنین مظهر قدرت مطلقه حق تعالی میباشند.
تأیید از بیانات امیرالمؤمنین: ملکوت قدرت
️ تأیید بر این مطلب، بیانی است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خطبه ۹۱ نهج البلاغه فرمود: «وَ أَرَانَا مَلَکُوتَ الْقُدْرَةِ». مسلم است که «أَرَانَا» یعنی به ما نشان داد و «مشاهده» در اینجا به معنای تحقق به باطن قدرت حق است. یعنی ما وجودمان به گونهای است که ملکوت قدرت الهی در ما تحقق پیدا کرده و ما مظهر قدرت مطلقه حق هستیم.
تأیید دیگر: تجلی خدا در کتاب تکوینی و تدوینی
️ در بیان دیگری در خطبه ۱۴۷ نهج البلاغه، حضرت فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابٍ». تجلی حق در قرآن کریم به این معناست که خدای متعال در کتاب تجلی پیدا کرد و در واقع اراده و قدرت حق دانسته شده است؛ یعنی خداوند دارد قدرت خود را نشان میدهد؛ هم در کتاب تدوینی (قرآن) و هم در کتاب تکوینی (نظام عالم هستی). در هر دو کتاب، خدای متعال قدرت خود را به نمایش میگذارد و از آنجایی که امام و قرآن دارای یک حقیقت واحد هستند، این تجلی قدرت در وجود امام نیز به تمام معنا تحقق یافته است.
تأیید از بیانات امیرالمؤمنین: ملکوت قدرت️ تأیید بر این مطلب، بیانی است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خطبه ۹۱ نهج البلاغه فرمود: «وَ أَرَانَا مَلَکُوتَ الْقُدْرَةِ». مسلم است که «أَرَانَا» یعنی به ما نشان داد و «مشاهده» در اینجا به معنای تحقق به باطن قدرت حق است. یعنی ما وجودمان به گونهای است که ملکوت قدرت الهی در ما تحقق پیدا کرده و ما مظهر قدرت مطلقه حق هستیم. تأیید دیگر: تجلی خدا در کتاب تکوینی و تدوینی️ در بیان دیگری در خطبه ۱۴۷ نهج البلاغه، حضرت فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابٍ». تجلی حق در قرآن کریم به این معناست که خدای متعال در کتاب تجلی پیدا کرد و در واقع اراده و قدرت حق دانسته شده است؛ یعنی خداوند دارد قدرت خود را نشان میدهد؛ هم در کتاب تدوینی (قرآن) و هم در کتاب تکوینی (نظام عالم هستی). در هر دو کتاب، خدای متعال قدرت خود را به نمایش میگذارد و از آنجایی که امام و قرآن دارای یک حقیقت واحد هستند، این تجلی قدرت در وجود امام نیز به تمام معنا تحقق یافته است.کانال استاد مهندسی رحمت الله علیه
درت الهی برگزیده شدند که وجود و حقیقت آنها نشانه عظمت و قدرت لایزال الهی است و همچنین مظهر قدرت مطلقه حق تعالی میباشند. تأیید از بیانات امیرالمؤمنین: ملکوت قدرت ️ تأیید بر این مطلب، بیانی است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خطبه ۹۱ نهج البلاغه فرمود: «وَ أَرَانَا مَلَکُوتَ الْقُدْرَةِ». مسلم است که «أَرَانَا» یعنی به ما نشان داد و «مشاهده» در اینجا به معنای تحقق به باطن قدرت حق است. یعنی ما وجودمان به گونهای است که ملکوت قدرت الهی در ما تحقق پیدا کرده و ما مظهر قدرت مطلقه حق هستیم. تأیید دیگر: تجلی خدا در کتاب تکوینی و تدوینی ️ در بیان دیگری در خطبه ۱۴۷ نهج البلاغه، حضرت فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابٍ». تجلی حق در قرآن کریم به این معناست که خدای متعال در کتاب تجلی پیدا کرد و در واقع اراده و قدرت حق دانسته شده است؛ یعنی خداوند دارد قدرت خود را نشان میدهد؛ هم در کتاب تدوینی (قرآن) و هم در کتاب تکوینی (نظام عالم هستی). در هر دو کتاب، خدای متعال قدرت خود را به نمایش میگذارد و از آنجایی که امام و قرآن دارای یک حقیقت واحد هستند، این تجلی قدرت در وجود امام نیز به تمام معنا تحقق یافته است.
تأیید از بیانات امیرالمؤمنین: ملکوت قدرت ️ تأیید بر این مطلب، بیانی است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خطبه ۹۱ نهج البلاغه فرمود: «وَ أَرَانَا مَلَکُوتَ الْقُدْرَةِ». مسلم است که «أَرَانَا» یعنی به ما نشان داد و «مشاهده» در اینجا به معنای تحقق به باطن قدرت حق است. یعنی ما وجودمان به گونهای است که ملکوت قدرت الهی در ما تحقق پیدا کرده و ما مظهر قدرت مطلقه حق هستیم. تأیید دیگر: تجلی خدا در کتاب تکوینی و تدوینی ️ در بیان دیگری در خطبه ۱۴۷ نهج البلاغه، حضرت فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابٍ». تجلی حق در قرآن کریم به این معناست که خدای متعال در کتاب تجلی پیدا کرد و در واقع اراده و قدرت حق دانسته شده است؛ یعنی خداوند دارد قدرت خود را نشان میدهد؛ هم در کتاب تدوینی (قرآن) و هم در کتاب تکوینی (نظام عالم هستی). در هر دو کتاب، خدای متعال قدرت خود را به نمایش میگذارد و از آنجایی که امام و قرآن دارای یک حقیقت واحد هستند، این تجلی قدرت در وجود امام نیز به تمام معنا تحقق یافته است. لزوم پذیرش تجلی قدرت حق در انسان کامل️ از آنجایی که امام و قرآن دارای یک حقیقت واحد هستند، بنابراین لازمه پذیرش قدرتنمایی حق در تجلی قرآنی، پذیرفتن تجلی قدرتنمایی حق در انسان کامل است. پس انسان کامل و امام معصوم، حقیقتی است که مظهر قدرت مطلقه الهی میباشد. نتیجه مظهریت انسان کامل: ظهور همه موجودات در سایه او️ لازمه این مظهریت این است که همه آنچه در مرتبه مادون انسان کامل تحقق وجودی پیدا میکنند، ظهور و بروز وجودشان، همگی در سایه اعمال قدرت حق است که از ناحیه حقیقت انسان کامل صورت میگیرد. امام معصوم، یدالله و مظهر قدرت حق️ اگر امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) فرمود «یدالله» و این اختصاص به حضرت امیر (سلام الله علیه) نیز ندارد، «ید» وسیله ظهور و بروز قدرت است. امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) یدالله است، یعنی مظهر قدرت حق میباشد. هرچه در نظام هستی و در قلمرو عالم وجود تحقق پیدا میکند و ظهور و بروز مییابد، در واقع منسوب به انسان کامل است. اللهم صل علی محمد و آل محمد. نکته اول: تعریف قدرت از دیدگاه متکلمان و فلاسفه️ این فقره از زیارت شریفه جامعه که سخن از مسئله برگزیدگی ذوات مقدسه معصومین (علیهم السلام) به قدرت حق دارد، مناسب است که به چند نکته در مبحث قدرت الهی اشاره داشته باشیم. یکی از آنها تعریف قدرت است. متکلمان قدرت را به «ما یَصِحُّ بِهِ الْفِعْلُ وَ التَّرْکُ» تعریف کردهاند؛ یعنی قدرت آن چیزی است که میشود با او کاری را انجام داد و یا ترک کرد. نقد تعریف متکلمان از سوی فلاسفه️ این تعریف از دیدگاه فلاسفه در مورد خداوند متعال قابل قبول نیست، چرا که فلاسفه به متکلمان ایراد میگیرند که این تعبیر «صحت فعل و ترک» حاکی از جواز و امکان است و این مفاهیم در ذات واجبالوجود راه ندارد. حقیقت واجبالوجود از همه جهات جنبه وجود دارد و نمیتوان بحث امکان و جواز و امثال اینها را در ذات واجب راه داد. تعریف مناسب قدرت برای خداوند متعال️ بنابراین تعریفی که متناسب با مقام واجبالوجود و حقیقت خداوندی است، این است که قدرت را چنین تعریف کنیم: «إِنْشَاءُ فِعْلٍ»؛ یعنی اگر بخواهد انجام میدهد و اگر نخواهد ترک میکند. در این تعریف، آن ایراد پیشین که حاکی از جواز و امکان است، وجود ندارد. تعریف قدرت در مورد انسان و حیوانات️ اما در مورد انسان، تعریف به «صحت فعل و ترک» مانعی ندارد، زیرا این تعریف، قدرت حیوانی است که در انسان به عنوان یک حیوان و دیگر حیواناتی که دارای قدرت هستند، جاری است. اما در باب واجبالوجود، معتقدند که نمیتوان این تعریف را مطرح کرد. قدرت الهی، مجرد از همه نواقص و اعدام️ البته این نکته را باید توجه داشت که قدرت در مورد انسان، همراه با کیفیت نفسانی به نام شوق و اشتیاق در انجام کار است که البته به این معنا نمیتوان به خدای سبحان نسبت داد. بلکه باید قدرتی را به خداوند نسبت دهیم که مجرد از همه نواقص و اعدام باشد و مبدأ فاعلی باشد که کار را از روی علم و آگاهی به خیر بودن انجام میدهد و آنگاه بر اساس این علم به خیر بودن، آن کار را برمیگزیند. قدرت الهی، مبدأ فاعلی برای همه موجودات️ این یک معنای کمالی است که میتوان به خداوند نسبت داد، چون حق تعالی، مبدأ فاعلی برای هر موجودی است؛ مبدأیی که همه موجودات با واسطه یا بیواسطه از او هستی میگیرند و وجود پیدا میکنند. خدای متعال علم به نظام احسن و اَصلح در عالم را به ذات خود دارا است و در انجام کارش دارای اختیار میباشد. بنابراین خداوند به ذات خود قادر است. نکته دوم: قدرت از صفات ذاتی حق تعالی است️ از این مطلب روشن شد که قدرت از جمله صفات ذاتی حق تعالی است و عین ذات او میباشد. قدرت به عنوان یک وصف زائد و عارض و حادث در مورد حق تعالی نیست. به عبارت دیگر، قدرت از صفات فعل نیست (که آنها نیز حادث نیستند)، بلکه از صفات ذات است و عین ذات اقدس الهی میباشد. اتحاد مصداقی صفات ذاتی با یکدیگر و با ذات️ این صفات ذاتی، به حسب مصداق عین ذات هستند، گرچه به حسب مفهوم متعدد و متفاوتند. اما از جهت مصداق، همه صفات ذاتی یکی هستند؛ یعنی ذات اقدس الهی به تمامی وجود است، به تمامی قدرت است، به تمامی علم است، به تمامی اراده است و به تمامی حیات است. قدرت یکی از این صفات حقیقی و ذاتی است که عین ذات میباشد. ادامه بحث در جلسات آینده️ نکات دیگری در بحث قدرت وجود دارد که انشاءالله در جلسات آینده به عرض شما عزیزان خواهد رسید. والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.